Agrest

Opis

Agrest jest krzewem z rodziny agrestowatych, uprawianym w Polsce od średniowiecza i miejscami dziczejącym. W ziołolecznictwie nie należy do roślin pierwszego rzutu — jego znaczenie opiera się na owocu jako surowcu dietetycznym: źródle pektyn, kwasów organicznych i witaminy C. Tradycja ludowa wykorzystywała owoce jako łagodny środek regulujący trawienie i wspomagający przy zaparciach oraz w kuracjach wiosennych. Liść bywa zbierany jako składnik pomocniczy mieszanek, ale ma znaczenie marginalne i nie jest surowcem farmakopealnym.

Wygląd

Krzew o wysokości 60–150 cm, o pędach łukowato wygiętych, rozłożystych, gęsto rozgałęzionych. Pędy pokryte kolcami: pod każdym węzłem siedzi kolec pojedynczy lub 2–3-dzielny (cecha odróżniająca od porzeczek, które kolców nie mają), a między węzłami występują drobne szczecinki. Kora starszych pędów szarobrunatna, złuszczająca się podłużnymi pasami. Liście skrętoległe, drobne (2–5 cm), 3–5-klapowe, o klapach tępo ząbkowanych, u nasady sercowate lub ścięte, spodem owłosione, ogonkowe, wyrastające pęczkami na krótkopędach. Kwiaty niepozorne, zielonkawe do brunatnoczerwonych, dzwonkowate, zwisające, wyrastające pojedynczo lub po 2–3 w kątach liści — nie tworzą grona (w odróżnieniu od porzeczek, u których kwiaty i owoce zebrane są w wyraźne, zwisające grono). Owoc to kulista lub jajowata jagoda o średnicy 1–3 cm, zielona, żółtozielona, bursztynowa lub czerwonofioletowa, często z wyraźnymi jaśniejszymi żyłkami przeświecającymi przez skórkę, naga lub szczeciniasto owłosiona, zwieńczona zaschniętą pozostałością okwiatu. System korzeniowy płytki, wiązkowy, skupiony w warstwie 20–40 cm.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek uprawiany w całym kraju — w ogrodach przydomowych, na działkach i plantacjach towarowych. Forma dzika (var. uva-crispa) występuje rzadko i lokalnie jako roślina zdziczała lub prawdopodobnie rodzima: w zaroślach, na skrajach lasów liściastych, w cienistych wąwozach, na rumowiskach skalnych i przy starych siedliskach ludzkich, głównie w pasie wyżyn i w niższych położeniach górskich. Nie tworzy zwartych stanowisk naturalnych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego; w pełnym cieniu owocuje słabo i mocniej choruje na amerykańskiego mączniaka agrestu. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH 6,0–7,0); źle znosi gleby podmokłe i zbite. Płytki system korzeniowy sprawia, że roślina jest wrażliwa na suszę — wymaga ściółkowania. Mrozoodporność wysoka, w polskich warunkach pełna, ale wcześnie rozwijające się kwiaty bywają uszkadzane przez przymrozki wiosenne, dlatego należy unikać zagłębień terenu, w których zbiera się zimne powietrze. Nie zbierać owoców i liści z krzewów rosnących przy ruchliwych drogach, na terenach przemysłowych oraz z plantacji intensywnie chronionych chemicznie — agrest jest opryskiwany przeciw mączniakowi i owocnicom, a okres karencji bywa nieprzestrzegany na działkach.

Surowiec

owoc (Grossulariae fructus) — surowiec dietetyczny, stosowany świeży, mrożony lub przetworzony; pomocniczo liść (Grossulariae folium), o niewielkim i nieudokumentowanym znaczeniu leczniczym. Agrest nie jest rośliną leczniczą w ścisłym sensie — nie ma monografii farmakopealnej, a jego wartość sprowadza się do składu odżywczego owocu.

Termin zbioru

Owoc na przetwory kwaśne i pektynowe (galaretki, konfitury) — w fazie zielonej dojrzałości zbiorczej, przełom czerwca i lipca, gdy jagody osiągnęły wielkość, ale są jeszcze twarde i kwaśne; wtedy zawartość pektyn i kwasów jest najwyższa. Owoc do bezpośredniego spożycia i na soki — w pełnej dojrzałości konsumpcyjnej, od połowy lipca do początku sierpnia, gdy jagody miękną, przejaśniają się lub nabierają barwy odmianowej i łatwo odchodzą od szypułki. Zbierać w dzień suchy, po obeschnięciu rosy — owoce zawilgocone szybko pleśnieją. Rękawice są konieczne z powodu kolców; jagody ścinać z szypułką lub obrywać ostrożnie, by nie uszkodzić skórki. Liść (pomocniczo) — od maja do czerwca, młody, w pełni wyrośnięty, przed wystąpieniem nalotu mączniaka; liści z widocznym białym nalotem grzybni nie zbierać w ogóle.

Skład chemiczny

Owoc: kwasy organiczne (jabłkowy — dominujący, cytrynowy, szczawiowy w niewielkich ilościach), cukry proste (glukoza, fruktoza — ich udział rośnie wraz z dojrzewaniem kosztem kwasów), pektyny (szczególnie obfite w owocach niedojrzałych, stąd doskonała żelowalność przetworów), witamina C, witaminy z grupy B, prowitamina A, sole mineralne (potas, wapń, magnez, fosfor, żelazo, mangan), błonnik pokarmowy. W odmianach o owocach czerwonych i ciemnych — antocyjany zlokalizowane w skórce; w odmianach zielonych i żółtych zamiast nich flawonole i karotenoidy. Nasiona zawierają olej tłuszczowy. Liść: garbniki, flawonoidy, niewielkie ilości kwasów fenolowych — skład słabo zbadany, bez potwierdzonego profilu leczniczego.

Właściwości

• Owoc działa łagodnie regulująco na przewód pokarmowy: pektyny i błonnik pobudzają perystaltykę i wiążą wodę w jelicie, a kwasy organiczne pobudzają wydzielanie soków trawiennych i lekko zakwaszają mocz. Pektyny wykazują też właściwości sorpcyjne — wiążą część metali ciężkich i produktów przemiany materii w świetle jelita. Owoce dojrzałe działają nieznacznie moczopędnie. Wysoka zawartość witaminy C i związków polifenolowych daje działanie antyoksydacyjne, wspierające naczynia włosowate — szczególnie w odmianach ciemnoowocowych, dzięki antocyjanom. Nie należy przypisywać agrestowi silnych właściwości leczniczych: to przede wszystkim owoc dietetyczny o działaniu odżywczym i wspomagającym trawienie, a nie surowiec o działaniu farmakologicznym.

Zastosowanie

Owoce świeże: spożywane na surowo w ilościach kuchennych jako element diety, zwłaszcza w kuracjach wiosenno-letnich wspomagających trawienie i uzupełniających witaminę C. Sok z owoców dojrzałych — pity rozcieńczony wodą, jako napój orzeźwiający i lekko moczopędny; z owoców zielonych sok jest zbyt kwaśny do picia bez rozcieńczenia. Przetwory: konfitury, galaretki i dżemy z owoców niedojrzałych żelują bez dodatku pektyny handlowej, co jest praktyczną zaletą tego surowca. Owoce suszone lub mrożone zachowują pektyny, tracą natomiast znaczną część witaminy C. Napar z liści (surowiec pomocniczy, o niepotwierdzonym działaniu): 1 łyżka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut — bywa stosowany ludowo jako łagodnie ściągający dodatek do mieszanek, nie jako samodzielny lek. Nie stosować agrestu jako zamiennika leczenia jakiegokolwiek schorzenia.

Uwagi dla zielarza

Owoce najlepiej przerabiać w dniu zbioru — po 2–3 dniach miękną i tracą kwasy. Do mrożenia nadają się owoce jędrne, bez uszkodzeń; przed zamrożeniem należy odciąć suchą pozostałość okwiatu i szypułkę. Suszenie: owoce przekroić lub nakłuć (nieuszkodzona skórka jest praktycznie nieprzepuszczalna dla wody), suszyć w temperaturze do 50–60 °C, w dobrym przewiewie, aż staną się skórzaste i sprężyste, nie kruche. Liście suszyć w cieniu, w cienkiej warstwie, w temperaturze do 35–40 °C, jak inne surowce zielone. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach — susz łatwo chłonie wilgoć i wtedy pleśnieje. Dobry surowiec owocowy to jagody jednolicie wybarwione, bez brunatnych plam i bez szarobrązowego, filcowatego nalotu — nalot ten to amerykański mączniak agrestu (Sphaerotheca mors-uvae), najczęstsza choroba tego gatunku; owoce nim porażone są bezwartościowe i nie nadają się ani do jedzenia, ani do przetworów. Rozpoznanie i odróżnienie od gatunków mylonych: agrest bywa mylony z porzeczką alpejską i porzeczką czarną — rozstrzyga obecność kolców przy węzłach (porzeczki są ich pozbawione) oraz układ kwiatów i owoców pojedynczo lub po 2–3, a nie w gronie. Krzewy o pędach bezkolcowych, oferowane w handlu jako agrest, to zwykle mieszańce agrestu z porzeczką czarną (josta) — mają owoc ciemny, gładki, o smaku pośrednim i innym składzie. Agrest źle łączy się w mieszankach z surowcami silnie garbnikowymi; kwasy owocowe wytrącają część garbników. W mieszankach owocowych stosuje się go raczej jako nośnik smaku i pektyn niż jako składnik czynny.

Przeciwwskazania