Aksamitka wzniesiona

Opis

Aksamitka wzniesiona pochodzi z Meksyku, gdzie od czasów Azteków jest rośliną obrzędową (cempasúchil, kwiat Dnia Zmarłych) i leczniczą. W Polsce znana wyłącznie jako jednoroczna roślina rabatowa. Jej realne, udokumentowane znaczenie surowcowe to produkcja luteiny — koszyczki tego gatunku są głównym światowym źródłem tego karotenoidu, wykorzystywanego w suplementach na zwyrodnienie plamki żółtej, w barwnikach spożywczych i w paszach dla drobiu. W polskim ziołolecznictwie nie jest surowcem tradycyjnym ani farmakopealnym, a częste mylenie jej z nagietkiem lekarskim (przez angielską nazwę „marigold”) jest błędem, który należy stanowczo prostować.

Wygląd

Roślina jednoroczna o wysokości 40–110 cm (odmiany wysokie przekraczają metr), o pokroju wyprostowanym, sztywnym, słabiej rozgałęzionym niż aksamitka rozpierzchła — pojedyncza, dominująca łodyga główna z krótkimi pędami bocznymi w górnej części. Łodyga wzniesiona, gruba, silnie bruzdowana i kanciasta, naga, zielona, w dolnej części drewniejąca; łamie się przy silnym wietrze i pod ciężarem kwiatów. Liście naprzeciwległe w dolnej partii, wyżej skrętoległe, pierzastodzielne, złożone z 11–17 lancetowatych, ostro piłkowanych odcinków, o blaszce z widocznymi pod światło, jasnymi lub ciemnymi zbiorniczkami olejkowymi (przeświecające punkty — cecha diagnostyczna rodzaju Tagetes); po roztarciu wydzielają silny, ostry, korzenno-terpenowy zapach. Kwiatostanem jest pojedynczy, bardzo duży koszyczek o średnicy 5–12 cm (u odmian pełnych nawet więcej), osadzony na wierzchołku pędu, na szypułce wyraźnie maczugowato zgrubiałej pod koszyczkiem — to cecha rzucająca się w oczy przy odróżnianiu od innych astrowatych. Okrywa koszyczka jednorzędowa, kubkowata, o listkach ZROŚNIĘTYCH w rurkę na całej długości (nie dachówkowata, jak u nagietka). Kwiaty języczkowate u form dzikich w liczbie 5–8, u odmian ogrodowych bardzo liczne, tworzące gęsty, kulisty, pełny, aksamitny kwiatostan; barwa jednolita — cytrynowożółta, złocista, pomarańczowa lub kremowa, BEZ ciemnej plamy u nasady (odróżnienie od aksamitki rozpierzchłej, u której plama występuje bardzo często). Kwiaty rurkowate żółte, u odmian pełnych niemal całkowicie wyparte przez języczkowate. Owoc to podłużna, spłaszczona, czarna niełupka zwieńczona kilkoma łuskami i ością. Korzeń palowy, z gęstym systemem korzeni bocznych wydzielających tiofeny do gleby.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, pochodzący z Meksyku i Ameryki Środkowej (siedliska ciepłe, widne, górskie i wyżynne). W Polsce nie występuje dziko i nie zimuje — uprawiany wyłącznie jako roślina jednoroczna na rabatach, klombach miejskich, cmentarzach i w warzywnikach jako roślina towarzysząca. Nie zadomawia się i nie dziczeje trwale. Surowiec kwiatowy do celów przemysłowych (luteina) sprowadzany jest w przeważającej części z Indii — głównie ze stanów Tamilnadu i Karnataka, które są największym producentem koszyczków aksamitki na świecie — a także z Chin, Meksyku, Peru i Egiptu. Do Polski trafia wyłącznie jako gotowy ekstrakt lub oleożywica luteinowa, praktycznie nigdy jako susz zielarski.

Warunki

Stanowisko pełnosłoneczne, ciepłe, osłonięte od silnego wiatru — wysokie pędy z ciężkimi koszyczkami łatwo się wylegają i łamią, odmiany powyżej 70 cm wymagają podpór. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, próchniczna, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,5). Nadmiar azotu daje bujne ulistnienie kosztem kwitnienia. Wilgotność umiarkowana i równomierna; roślina znosi krótkotrwałą suszę, ale nie toleruje zastoisk wody — przelanie prowadzi do zgnilizny szyjki korzeniowej. Mrozoodporność zerowa: ginie przy pierwszym przymrozku, rozsadę wysadza się po połowie maja, kiedy minie ryzyko przymrozków wiosennych. Kwitnie od lipca do pierwszych jesiennych przymrozków. Gdzie NIE zbierać: z klombów miejskich, rond i pasów przydrożnych (metale ciężkie, zasolenie zimowe), z cmentarzy, oraz z upraw ozdobnych chronionych chemicznie — aksamitka jest silnie atakowana przez przędziorki, wciornastki i szarą pleśń, przez co bywa regularnie opryskiwana.

Surowiec

koszyczki kwiatowe (Tageti erecti flos) — surowiec przemysłowy do ekstrakcji luteiny i zeaksantyny, a także barwnik spożywczy i paszowy; ziele — wyłącznie do zastosowań ogrodniczych (przeciw nicieniom glebowym). Aksamitka wzniesiona nie ma w Europie statusu surowca leczniczego, nie posiada monografii farmakopealnej i nie jest zamiennikiem nagietka lekarskiego (Calendula officinalis). Jej wartość dla zielarza sprowadza się do wyciągów standaryzowanych na luteinę, produkowanych przemysłowo, a nie do naparów sporządzanych w domu.

Termin zbioru

Koszyczki kwiatowe — od lipca do września, w pełni rozwinięte (gdy kwiaty rurkowate w środku są już otwarte, a języczki jeszcze jędrne i nie zaczęły wiotczeć); zbierać w dzień suchy i słoneczny, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Termin ma znaczenie: zawartość luteiny jest najwyższa w koszyczkach w pełni wybarwionych, zebranych w okresie największego nasłonecznienia — surowiec z późnej jesieni, z roślin osłabionych chłodem, jest wyraźnie uboższy. Koszyczki obrywać ręcznie, bez szypułek, układać luźno w płytkim, przewiewnym naczyniu i nie ugniatać — mięsiste koszyczki zaparzają się i pleśnieją w ciągu kilku godzin. Ziele do celów fitosanitarnych (przeciw nicieniom) — nie zbiera się go: rośliny prowadzi się przez cały sezon (maj–październik) i przekopuje z glebą jesienią, razem z korzeniami, bo to korzenie wydzielają tiofeny. Nasiona — wrzesień–październik, z całkowicie zaschniętych koszyczków, w suchy dzień.

Skład chemiczny

Karotenoidy — najważniejsza i przemysłowo wykorzystywana grupa: luteina (występująca głównie w postaci estrów z kwasami tłuszczowymi — dipalmitynianu i dimirystynianu luteiny), zeaksantyna, β-karoten, kryptoksantyna. To właśnie wysoka zawartość luteiny w płatkach czyni ten gatunek surowcem przemysłowym; koszyczki odmian ciemnopomarańczowych są w nią bogatsze niż jasnożółtych. Olejek eteryczny (w zbiorniczkach liści, łodygi i koszyczków), zdominowany przez monoterpeny i ketony terpenowe: tagetony, dihydrotagetony, ocymeny, limonen, piperyton — odpowiada za ostry zapach rośliny. Tiofeny, m.in. α-tertienyl, wytwarzane głównie w korzeniach i wydzielane do gleby, o działaniu nicieniobójczym i fototoksycznym. Flawonoidy: patuletyna, kwercetagetyna, kemferol i ich glikozydy. Kwasy fenolowe, garbniki, śluzy. Zawartości procentowe zależą silnie od odmiany, klimatu i terminu zbioru i nie należy ich podawać jako wartości stałych.

Właściwości

• Luteina i zeaksantyna to karotenoidy ksantofilowe gromadzące się selektywnie w plamce żółtej siatkówki, gdzie pełnią funkcję filtru światła niebieskiego i antyoksydantu — na tym opiera się stosowanie standaryzowanych ekstraktów z aksamitki wzniesionej we wspomaganiu profilaktyki zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD) i w suplementacji przy przewlekłym obciążeniu wzroku. Jest to jedyne poważne, potwierdzone zastosowanie tego gatunku w ochronie zdrowia i dotyczy WYCIĄGÓW STANDARYZOWANYCH, a nie surowca zielarskiego. Poza tym: olejek eteryczny wykazuje in vitro działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze; tiofeny korzeniowe działają nicieniobójczo wobec nicieni glebowych z rodzajów Meloidogyne i Pratylenchus, co wykorzystuje się w płodozmianie. W medycynie ludowej Meksyku i Indii naparom z koszyczków przypisuje się działanie wiatropędne, przeciwrobacze, moczopędne i przeciwzapalne — są to zastosowania tradycyjne, nieudokumentowane badaniami klinicznymi i nieuznawane w Europie. Aksamitka NIE ma właściwości nagietka lekarskiego: nie zawiera charakterystycznych dla nagietka triterpenów faradiolowych odpowiadających za jego działanie gojące i przeciwzapalne na skórę.

Zastosowanie

Suplementacja luteiną (jedyne uzasadnione zastosowanie zdrowotne): wyłącznie w postaci gotowych, standaryzowanych preparatów aptecznych lub suplementów zawierających ekstrakt z koszyczków Tagetes erecta o deklarowanej zawartości luteiny. Nie da się uzyskać porównywalnego efektu naparem ani nalewką domową — luteina jest karotenoidem rozpuszczalnym w tłuszczach, słabo przechodzi do wody, występuje w surowcu w formie estrów wymagających obróbki, a jej przyswajalność zależy od obecności tłuszczu i formy podania. Dawkowanie preparatów luteinowych ustala producent lub lekarz; nie należy go szacować samodzielnie na podstawie masy suszu. Zastosowanie ogrodnicze: siew aksamitek jako przedplonu lub wsiewki między warzywami (zwłaszcza przed pomidorami, ziemniakami, truskawkami i różami), z przekopaniem roślin po sezonie — tiofeny z rozkładających się korzeni redukują populację nicieni. Efekt daje wyłącznie rosnąca roślina, nie posypanie gleby suszem. Barwnik: koszyczki barwią tkaniny, potrawy i paszę na żółto-pomarańczowo. Nie zaleca się wewnętrznego stosowania naparów z aksamitki w polskim zielarstwie — surowiec nie ma ustalonego dawkowania ani profilu bezpieczeństwa, a olejek zawiera ketony terpenowe o działaniu drażniącym. Do zastosowań na skórę (rany, oparzenia, stany zapalne) używaj nagietka lekarskiego, nie aksamitki.

Uwagi dla zielarza

Zbiór i suszenie koszyczków: zbierać w pełni rozwinięte, w dzień suchy i słoneczny, po obeschnięciu rosy — wilgotny surowiec zaparza się w ciągu godzin. Suszyć w cieniu, w cienkiej warstwie, przy dobrym przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C. Karotenoidy są wybitnie wrażliwe na światło, tlen i wysoką temperaturę: susz suszony na słońcu lub w zbyt gorącej suszarce blednie i traci luteinę, a wraz z nią jedyną wartość surowca. Dobry susz to koszyczki o zachowanej, intensywnej barwie pomarańczowej lub złocistej, sprężyste, o wyraźnym ostrym zapachu; surowiec zbrunatniały, wyblakły lub bezwonny jest bezwartościowy. Przechowywać bezwzględnie w ciemności, w szczelnych naczyniach, najlepiej z ograniczonym dostępem powietrza — utlenianie karotenoidów postępuje nawet w suszu. Ziele do celów fitosanitarnych używa się świeżego, przekopanego z glebą — nie wymaga suszenia. Odróżnienie od gatunków mylonych (najważniejsza umiejętność przy tym gatunku): (1) od NAGIETKA LEKARSKIEGO (Calendula officinalis) — nagietek ma liście POJEDYNCZE, całobrzegie lub ząbkowane, lepko owłosione, okrywę koszyczka z WOLNYCH, owłosionych listków, sierpowato wygięte, haczykowate niełupki i przyjemny, żywiczny zapach. Aksamitka ma liście PIERZASTODZIELNE, nagie, z przeświecającymi zbiorniczkami olejkowymi, okrywę ZROSŁĄ w gładki kubek, proste, spłaszczone czarne niełupki i ostry, nieprzyjemny zapach. Pomyłka wynika z angielskiej nazwy „marigold” używanej dla obu roślin — w polskim zielarstwie to najczęstszy błąd surowcowy. (2) od AKSAMITKI ROZPIERZCHŁEJ (Tagetes patula) — tamta jest niska (20–50 cm), gęsto rozgałęziona i rozłożysta, o koszyczkach 3–5 cm, bardzo często dwubarwnych, z ciemną, mahoniową plamą u nasady języczków. Aksamitka wzniesiona jest wysoka, sztywno wyprostowana, o dużych (5–12 cm), kulistych koszyczkach o barwie JEDNOLITEJ. (3) od aksamitki wąskolistnej (T. tenuifolia) — tamta ma drobne, kilkumilimetrowe koszyczki i cytrynowy zapach. Uwaga warsztatowa: tiofeny działają fototoksycznie; przy pracy z dużą ilością świeżych roślin w słońcu używać rękawic — sok na skórze wystawionej na UV wywołuje podrażnienie i przebarwienia.

Przeciwwskazania