Phyllanthus emblica
Owoc indyjskiego drzewa, rasajana ajurwedy — bogaty w witaminę C i garbniki, ceniony jako surowiec odmładzający, wątrobowy i włosowy.
Amla, czyli amalaki, to jeden z filarów medycyny ajurwedyjskiej — składnik legendarnej mieszanki triphala i podstawa preparatu chyawanprash. W tradycji indyjskiej zaliczana jest do rasajan, czyli środków odmładzających i wzmacniających. Wartość surowca opiera się na dwóch grupach związków: bardzo wysokiej zawartości witaminy C, wyjątkowo stabilnej dzięki towarzyszącym jej garbnikom, oraz na hydrolizujących taninach (emblikanina, punigluconina, gallusowe i ellagowe pochodne) o silnym działaniu antyoksydacyjnym i hepatoprotekcyjnym. W Polsce dostępna jako sproszkowany owoc, ekstrakt lub olej do włosów — to surowiec importowany, bez tradycji w polskim zielarstwie, ale coraz częściej stosowany.
Drzewo małe do średniego, wysokości 8–18 m, o rzadkiej, ażurowej koronie i krzywym, często rozgałęzionym pniu. Kora jasnoszara do szarozielonkawej, gładka, złuszczająca się cienkimi płatami. Gałązki drobne, giętkie, zielone. Liście drobne, siedzące lub prawie siedzące, wąsko podłużne, długości 1–2 cm, gęsto i dwurzędowo ustawione na cienkich, opadających pędach — tworzą złudzenie liścia pierzastego (to cecha diagnostyczna: pojedyncze liście udające listki pierzaste). Ulistnienie skrętoległe, blaszki jasnozielone, cienkie. Roślina jednopienna: kwiaty drobne, niepozorne, zielonkawożółte, bezpłatkowe, zebrane w pęczki (pęczkowate kwiatostany) w kątach liści u nasady gałązek; kwiaty męskie liczniejsze, żeńskie nieliczne, z górną zalążnią. Owoc — kulista, jędrna, mięsista jagoda o średnicy 2–3,5 cm, bladozielona do żółtozielonej, przezroczysto-połyskliwa, z sześcioma wyraźnymi, podłużnymi bruzdami dzielącymi ją na segmenty (cecha diagnostyczna), zawierająca twardą, sześciożebrową pestkę z sześcioma nasionami. Miąższ jędrny, włóknisty, o smaku ostro kwaśnym, cierpkim i gorzkawym, z długim słodkim posmakiem. Korzeń palowy z licznymi rozgałęzieniami.
Gatunek nie występuje w Polsce. Pochodzi z Indii i tropikalnej Azji Południowo-Wschodniej; rośnie dziko i w uprawie w Indiach, Nepalu, Sri Lance, Pakistanie, Bangladeszu, Birmie, Tajlandii, południowych Chinach i na Półwyspie Malajskim, w suchych i wilgotnych lasach liściastych, na zboczach i w zaroślach, od nizin do ok. 1500 m n.p.m. Uprawiany na dużą skalę w Indiach (Uttar Pradesh, Gujarat, Radżastan) jako roślina sadownicza i lecznicza. Do Polski surowiec sprowadzany jest przede wszystkim z Indii — w postaci sproszkowanego owocu, ekstraktu standaryzowanego i oleju kosmetycznego.
Roślina tropikalna i subtropikalna, nieodporna na polskie mrozy — dorosłe drzewa znoszą krótkotrwałe lekkie przymrozki, ale nie zimy w naszym klimacie; uprawa gruntowa w Polsce niemożliwa. Wymaga stanowiska w pełnym słońcu, temperatur 20–35 °C (znosi upały do 45 °C), gleby przepuszczalnej — dobrze rośnie nawet na glebach ubogich, kamienistych, piaszczystych i lekko zasolonych, o odczynie od kwaśnego po zasadowy (pH ok. 6,0–9,0), co czyni ją jednym z bardziej tolerancyjnych drzew owocowych. Znosi suszę (zrzuca wtedy gałązki z liśćmi), źle znosi podtopienia. W Polsce ewentualnie jako roślina szklarniowa lub kadziowa, zimowana powyżej 10 °C — owocowanie jest jednak nierealne. Przy zakupie surowca: unikać proszków o wyblakłej, siwej barwie i bez zapachu, a także produktów bez informacji o pochodzeniu i badaniach na obecność metali ciężkich — surowce ajurwedyjskie z niepewnych źródeł bywają zanieczyszczone ołowiem i arsenem.
owoc (Emblicae fructus / Phyllanthi emblicae fructus) — suszony i sproszkowany, ekstrakt; pomocniczo liście i kora (garbniki), olej amla do włosów (macerat owocu w oleju)
W Indiach owoce dojrzewają od jesieni do zimy — zbiór przypada zwykle na okres od października/listopada do lutego, ze szczytem w grudniu–styczniu. Owoce zbiera się, gdy nabiorą jasnożółtozielonej, przezroczystej barwy i staną się twarde, ale pełne; są wtedy najbogatsze w witaminę C i garbniki. Zrywa się je ręcznie lub strząsa. Owoce są twarde i stosunkowo trwałe — wytrzymują kilka–kilkanaście dni transportu. Do suszenia kroi się je na plastry lub segmenty (wzdłuż naturalnych bruzd), usuwa pestkę i suszy w cieniu lub w suszarce w niskiej temperaturze. Liście i kora zbierane są okazjonalnie w porze wegetacji, mają jednak drugorzędne znaczenie. Dla odbiorcy w Polsce miarodajna jest data produkcji proszku — surowiec z każdym miesiącem traci witaminę C.
Bardzo wysoka zawartość witaminy C (kwasu askorbinowego), wyjątkowo stabilnej — garbniki chronią ją przed utlenianiem, dzięki czemu suszony owoc zachowuje znaczną jej część, w przeciwieństwie do większości surowców owocowych. Hydrolizujące taniny: emblikanina A i B, punigluconina, pedunkulagina, chebulagowy i chebulinowy kwas, galusowy i ellagowy kwas oraz ich pochodne — to one odpowiadają za większość działania antyoksydacyjnego przypisywanego dawniej wyłącznie witaminie C. Ponadto: flawonoidy (kwercetyna, kempferol i ich glikozydy), fenole (korilagina, gallusan etylu), alkaloidy (filantyna, filembilina), pektyny i błonnik, kwasy organiczne, aminokwasy, karotenoidy, sole mineralne (chrom, cynk, miedź, żelazo), fitosterole. Uwaga: często powtarzane, konkretne liczby zawartości witaminy C w amli różnią się drastycznie między źródłami i odmianami — surowiec należy traktować jako bogate, ale zmienne jej źródło.
Proszek z suszonego owocu: zwykle 1/2–1 łyżeczki (ok. 1–3 g) raz lub dwa razy dziennie, rozmieszane w letniej wodzie, soku, jogurcie lub miodzie, najlepiej przed posiłkiem albo na czczo. Nie zalewać wrzątkiem — wysoka temperatura niszczy witaminę C; przygotowywać na letniej lub chłodnej wodzie. Smak jest bardzo kwaśny i cierpki — łagodzi go miód lub sok. Ekstrakt standaryzowany: dawkować ściśle według zaleceń producenta. Triphala (amla + haritaki + bibhitaki, w równych częściach): tradycyjnie ok. 1 łyżeczka proszku zalanego szklanką ciepłej wody, wypijana wieczorem lub rano na czczo — działa łagodnie oczyszczająco i regulująco na jelita. Kuracje prowadzić przez 4–12 tygodni, z przerwami; efekty (lipidy, kondycja skóry, trawienie) pojawiają się stopniowo, po kilku tygodniach. Zewnętrznie: olej amla wcierać w skórę głowy i włosy na 30–60 minut przed umyciem, 1–2 razy w tygodniu; płukanka z naparu (letniego) z proszku — na osłabione włosy. Nie stosować bez potrzeby w dużych ilościach — nadmiar garbników utrudnia wchłanianie żelaza i drażni żołądek.
Dobry proszek amla ma barwę od jasnobeżowej po zielonkawoszarą lub jasnobrązową, wyraźnie kwaśno-cierpki, lekko owocowy zapach i mocno ściągający, kwaśny smak; proszek ciemnobrązowy, stęchły lub bez smaku to surowiec stary albo źle suszony i pozbawiony wartości. Kluczowa jest świeżość — mimo stabilizującego wpływu garbników witamina C stopniowo się rozkłada, dlatego kupować małe opakowania i zużywać w ciągu kilku miesięcy. Przechowywać szczelnie, w ciemnym szkle, w chłodzie i suchu (proszek jest higroskopijny i zbryla się). Nie zaparzać wrzątkiem. Do wyciągów tłuszczowych (olej do włosów) używa się suszonego owocu maceryowanego w oleju sezamowym lub kokosowym — macerat trzymać w ciemności, do 6 miesięcy. Bezwzględnie sprawdzać pochodzenie: indyjskie surowce ajurwedyjskie z bazarów i niepewnych sklepów bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi (ołów, rtęć, arsen) — kupować wyłącznie od dostawców z badaniami partii. Dobrze łączy się z acerolą i dziką różą (witamina C), z ostropestem i karczochem (wątroba), z ashwagandhą (adaptogeny), z haritaki i bibhitaki (triphala) oraz z kurkumą (stan zapalny). Typowy błąd: dodawanie proszku do gorącej herbaty lub gotowanych potraw i oczekiwanie efektu witaminowego. Drugi błąd: łączenie amli z posiłkiem będącym głównym źródłem żelaza w diecie — garbniki mogą tu zadziałać przeciwnie do witaminy C i utrudnić wchłanianie; przy anemii lepiej rozdzielić w czasie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.