Ananas jadalny

Opis

Ananas jest przede wszystkim rośliną owocową, ale w fitoterapii liczy się z jednego powodu: łodyga i niedojrzały owoc zawierają bromelainę — zespół enzymów rozkładających białka. Surowcem farmaceutycznym nie jest miąższ sprzedawany w sklepie, lecz wytłok z łodygi (Bromelainum), z którego pozyskuje się standaryzowany preparat enzymatyczny. Świeży owoc ma znaczenie odżywcze i lekko wspomagające trawienie, natomiast działanie przeciwzapalne i przeciwobrzękowe przypisuje się dopiero skoncentrowanej bromelainie w dawkach farmaceutycznych. W Polsce roślina nie rośnie w gruncie — do zielarstwa trafia wyłącznie gotowy wyciąg enzymatyczny.

Wygląd

Bylina zielna o pokroju rozetowym, wysokości 60–120 cm, bez pnia. Liście bardzo liczne (kilkadziesiąt), zebrane w gęstą rozetę, sztywne, równowąskomieczowate, do 100 cm długości, rynienkowato wklęsłe, na szczycie zaostrzone, o brzegu zwykle kolczasto ząbkowanym (odmiany bezkolcowe mają brzeg gładki), z wierzchu ciemnozielone, od spodu srebrzysto omszone dzięki łuskom chłonnym. Nerwacja równoległa. Ze środka rozety wyrasta gruby, krótki pęd kwiatostanowy zakończony gęstym kłosem złożonym z 100–200 drobnych, trójkrotnych kwiatów o fioletowoniebieskich płatkach, wspartych czerwonawymi przysadkami. Owoc zbiorowy (owocostan) powstaje ze zrośnięcia zawiązków wszystkich kwiatów z osią kwiatostanu — jest szyszkowaty, pokryty regularnymi, sześciobocznymi tarczkami, zwieńczony na szczycie charakterystycznym czubem liści (koroną), która sama jest pędem wegetatywnym. Organ podziemny: płytki, wiązkowy system korzeniowy; roślina wytwarza odrosty korzeniowe i pachwinowe.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi z Ameryki Południowej — z obszaru dorzecza Parany i Paragwaju (Brazylia, Paragwaj), skąd rozprzestrzenił się w całej strefie międzyzwrotnikowej. Dziś uprawiany na plantacjach w Kostaryce, Filipinach, Brazylii, Tajlandii, Indonezji i Indiach. W Polsce nie ma stanowisk naturalnych ani uprawy gruntowej; hodowany bywa wyłącznie jako roślina doniczkowa w ciepłych pomieszczeniach. Surowiec enzymatyczny sprowadzany jest głównie z Ameryki Środkowej i Południowej oraz Azji Południowo-Wschodniej jako gotowa bromelaina.

Warunki

Roślina ściśle tropikalna. Stanowisko bardzo jasne, pełne słońce, minimalna temperatura około 15 °C — w Polsce wyłącznie uprawa doniczkowa lub szklarniowa. Gleba lekka, przepuszczalna, próchniczna, o odczynie wyraźnie kwaśnym (pH 4,5–5,5); nie znosi wapnowania i podłoży zasadowych. Wilgotność umiarkowana, podlewać oszczędnie — nadmiar wody prowadzi do gnicia sercówki rozety. Całkowicie nieodporna na mróz, ginie już w temperaturze bliskiej 0 °C. Nie ma czego zbierać w polskiej naturze — cały surowiec pochodzi z importu, dlatego kluczowa jest ocena dostawcy: kupować bromelainę standaryzowaną na aktywność enzymatyczną, nie „proszek z ananasa”.

Surowiec

łodyga i jej wytłok jako źródło bromelainy (Ananatis caulis, Bromelainum), pomocniczo świeży owoc (Ananatis fructus); surowcem leczniczym jest standaryzowany wyciąg enzymatyczny, nie susz

Termin zbioru

W krajach uprawy owoc zbiera się przez cały rok, gdy tarczki na owocostanie zaczynają żółknąć od nasady, a zapach staje się wyraźny — owoc po zerwaniu nie dojrzewa dalej pod względem zawartości cukrów. Łodygę (główne źródło bromelainy) pozyskuje się jako produkt uboczny bezpośrednio po zbiorze owoców, gdy roślina kończy cykl produkcyjny; przerabia się ją na świeżo, bo enzymy szybko tracą aktywność. Surowiec do celów enzymatycznych zbiera się z roślin przed przekwitnięciem i natychmiast tłoczy — soku nie wolno podgrzewać. Do celów kulinarnych i odżywczych owoc ścina się z krótkim fragmentem szypuły, rano, gdy jest chłodniejszy.

Skład chemiczny

Bromelaina — mieszanina enzymów proteolitycznych typu cysteinowego (bromelaina łodygowa i owocowa różnią się składem i aktywnością), obok nich peroksydaza, fosfataza kwaśna, kilka inhibitorów proteaz i związki wapnia w kompleksie enzymatycznym. Owoc: cukry proste (sacharoza, fruktoza, glukoza), kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy), witamina C, mangan, tiamina, błonnik, karotenoidy, związki lotne budujące aromat (estry). Zawartość i aktywność bromelainy jest znacznie wyższa w łodydze niż w miąższu dojrzałego owocu.

Właściwości

• Bromelaina działa proteolitycznie — rozkłada wiązania peptydowe białek, dzięki czemu wspomaga trawienie białka w przewodzie pokarmowym niezależnie od pH (działa zarówno w środowisku kwaśnym, jak i obojętnym). Standaryzowanym preparatom przypisuje się działanie przeciwobrzękowe i przeciwzapalne — stąd tradycyjne stosowanie po urazach, stłuczeniach i zabiegach chirurgicznych, a także pomocniczo przy zapaleniu zatok. Bromelaina wykazuje też działanie fibrynolityczne (rozkłada fibrynę) i mukolityczne — upłynnia gęstą wydzielinę. Zewnętrznie preparaty enzymatyczne używane są do oczyszczania ran i tkanki martwiczej. Świeży owoc: wartość odżywcza, lekkie działanie wspomagające trawienie i moczopędne, nie należy przypisywać mu siły działania preparatu enzymatycznego.

Zastosowanie

Do celów leczniczych stosuje się wyłącznie standaryzowane preparaty bromelainy — dawkuje się je według aktywności enzymatycznej podanej przez producenta (jednostki GDU lub FIP), a nie według masy proszku. Kapsułki połyka się w całości, na czczo lub między posiłkami, gdy chce się uzyskać działanie ogólnoustrojowe (przeciwobrzękowe) — przyjęte razem z posiłkiem enzym zużywa się na trawienie białka pokarmowego i działa jedynie miejscowo w przewodzie pokarmowym. Nie ma sensu robić naparu ani odwaru: bromelaina jest białkiem i traci aktywność już po kilku minutach we wrzątku. Świeży owoc: 1–2 plastry po ciężkostrawnym, białkowym posiłku wspomagają trawienie; sok pić świeżo wyciśnięty. Kuracje enzymatyczne prowadzi się krótko, kilku-, kilkunastodniowo, i przerywa — nie stosować przewlekle bez wskazań.

Uwagi dla zielarza

Bromelaina to enzym, nie zwykły surowiec zielarski, i rządzi się innymi prawami: nie znosi temperatury (traci aktywność powyżej mniej więcej 50–60 °C), wilgoci ani światła. Nigdy nie zalewać wrzątkiem, nie dodawać do gorących naparów i mieszanek do parzenia — enzym po prostu się zdenaturuje. Preparaty przechowywać w szczelnym opakowaniu, w chłodzie i suchu, najlepiej z pochłaniaczem wilgoci; po otwarciu zużyć w kilka miesięcy. Dobry surowiec to proszek jasnokremowy do jasnobeżowego, o lekko drożdżowym zapachu, ze zdeklarowaną aktywnością w GDU/g — proszek pozbawiony deklaracji aktywności jest bezwartościowy. Suszony miąższ ananasa (kandyzowany, sproszkowany) nie ma praktycznie żadnej aktywności enzymatycznej i nie zastępuje bromelainy. W praktyce łączy się bromelainę z papainą (z papai) i serratiopeptydazą w preparatach enzymatycznych, a przy zatokach z kwercetyną. Świeży miąższ ananasa rozkłada żelatynę — galaretka z surowym ananasem nigdy nie stężeje (potrzeba owocu podgrzanego). Typowy błąd: dodawanie proszku ananasowego do gorącej herbatki ziołowej i oczekiwanie działania enzymatycznego. Częsty kontakt ze świeżym sokiem podrażnia i szorstko wyprawia skórę dłoni — pracować w rękawicach.

Przeciwwskazania