Illicium verum
Owoc chińskiego drzewa o charakterystycznym gwiaździstym kształcie, wiatropędny i wykrztuśny surowiec olejkowy o smaku anyżowym.
Badian to owoc wiecznie zielonego drzewa z południowych Chin i Wietnamu, w handlu rozpoznawalny po ośmioramiennej, zdrewniałej gwiazdce. Smakiem i zapachem przypomina anyż zwyczajny, choć botanicznie nie jest z nim spokrewniony — wspólny jest im tylko główny składnik olejku, anetol. W zielarstwie europejskim używa się go jako surowca wiatropędnego i wykrztuśnego, w kuchni azjatyckiej stanowi trzon mieszanki pięciu smaków. Ma też znaczenie przemysłowe: z badianu pozyskiwano kwas szikimowy — substrat do syntezy leku przeciwwirusowego oseltamiwiru. Kluczowa sprawa przy zakupie: istnieje trujący gatunek pokrewny, anyż japoński, którego owoce są łudząco podobne.
Wiecznie zielone drzewo o wysokości 8–15 m, o gęstej, stożkowatej koronie i gładkiej, szarobiałej korze. Liście skrętoległe lub skupione po kilka na końcach pędów, skórzaste, całobrzegie, eliptyczne do lancetowatych, długości 5–15 cm, z wierzchu ciemnozielone i błyszczące, z nerwem głównym wyraźnym i unerwieniem bocznym słabo widocznym; po roztarciu wydzielają anyżowy zapach. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści, promieniste, o kilkunastu mięsistych, biało-różowych do ciemnoczerwonych listkach okwiatu, średnicy 2–3 cm. Owoc — najbardziej diagnostyczna cecha — to owoc zbiorowy złożony zwykle z 8 (rzadziej 6–9) zdrewniałych mieszków ułożonych promieniście w kształt regularnej gwiazdy o średnicy 2–3,5 cm; mieszki są łódkowate, tępo zakończone, brunatnoczerwone, pomarszczone, każdy pęka od góry i zawiera jedno błyszczące, jasnobrązowe, spłaszczone nasiono. Owoc osadzony jest na wygiętej, drewniejącej szypułce. System korzeniowy palowy z rozbudowanymi korzeniami bocznymi.
Gatunek pochodzi z południowo-zachodnich Chin (prowincje Guangxi, Yunnan, Guangdong) i północnego Wietnamu, gdzie rośnie w wilgotnych, ciepłych lasach podzwrotnikowych na zboczach górskich. Poza tym uprawiany na plantacjach w Wietnamie, Chinach, Laosie, Indiach i na Filipinach. W Polsce nie występuje i nie da się go uprawiać w gruncie — surowiec sprowadzany jest niemal wyłącznie z Chin i Wietnamu, w postaci całych, suchych gwiazdek lub olejku.
Klimat wilgotny podzwrotnikowy, bez mrozów. Stanowisko półcieniste do słonecznego, osłonięte od wiatru; młode drzewa wymagają cienia. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, stale wilgotna, ale dobrze przepuszczalna, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,0–6,5). Wymaga wysokiej wilgotności powietrza i obfitych opadów. Mrozoodporność żadna — drzewo ginie już przy lekkim przymrozku, w Polsce nie ma szans na uprawę gruntową, a nawet uprawa kubłowa w chłodnej szklarni jest problematyczna. Nie ma czego zbierać w polskiej naturze; ryzyko przenosi się na etap zakupu — nie kupować surowca niewiadomego pochodzenia, luzem, z bazarów i sklepów azjatyckich bez pełnego oznakowania, ze względu na możliwość domieszki trującego anyżu japońskiego.
owoc (Anisi stellati fructus), olejek eteryczny (Anisi stellati aetheroleum)
Owoce zbiera się w krajach uprawy dwa razy w roku: główny zbiór wiosenny (marzec–maj) i wtórny jesienny (sierpień–październik); zbiór wiosenny daje surowiec bogatszy w olejek. Owoce ścina się lub strąca, gdy są jeszcze zielone do zielonobrunatnych, tuż przed pełną dojrzałością i przed samoistnym pękaniem mieszków — wtedy zawartość anetolu jest najwyższa, a nasiona nie wysypują się przy suszeniu. Suszy się je na słońcu na matach przez kilka dni, aż nabiorą charakterystycznej rdzawobrunatnej barwy i zdrewnieją. Drzewo wchodzi w owocowanie dopiero po około 6 latach, a pełną wydajność osiąga po 15–20 latach i owocuje przez kilkadziesiąt lat. Do destylacji olejku surowiec przerabia się w ciągu kilku tygodni od zbioru.
Olejek eteryczny (główny nośnik działania) zdominowany przez trans-anetol, obok niego estragol (metylochawikol), anisaldehyd, kwas anyżowy, limonen, linalol, alfa-pinen, kariofilen i felandren. Ponadto kwas szikimowy (surowiec do syntezy oseltamiwiru), flawonoidy (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), taniny, kwasy fenolowe, seskwiterpeny, żywice, tłuszcze w nasionach i cukry. Trujący anyż japoński (Illicium anisatum) zawiera anisatynę i neoanisatynę — silne neurotoksyny, których w badianie nie ma.
Napar: 1–2 gwiazdki (lub pół łyżeczki rozdrobnionego owocu) na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — bez niego olejek ulatnia się z parą). Pić 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach lub 3 razy dziennie przy kaszlu mokrym. Owoc lepiej lekko rozgnieść tuż przed zaparzeniem — cała, nienaruszona gwiazdka oddaje olejek bardzo powoli. Do mieszanek wykrztuśnych dodaje się go w niewielkim udziale, głównie jako corrigens i uzupełnienie działania tymianku, podbiału czy prawoślazu. Olejku eterycznego nie stosuje się wewnętrznie samodzielnie — jest silnie skoncentrowany; do inhalacji wystarczy 1–2 krople na miskę gorącej wody. U małych dzieci badianu i preparatów anyżowych nie stosuje się do samodzielnego leczenia. Kulinarnie: 1 gwiazdka na garnek gulaszu, rosołu czy kompotu wystarcza — surowiec jest bardzo aromatyczny i łatwo przedawkować smakowo.
Najważniejsza umiejętność przy tym surowcu to odróżnienie badianu od trującego anyżu japońskiego (Illicium anisatum, syn. I. religiosum), który bywa domieszką w tanim surowcu z niepewnych źródeł. Cechy dobrego badianu: gwiazdka regularna, zwykle 8-ramienna, mieszki tęgie, łódkowate, tępo lub zaokrąglono zakończone, o wyraźnym, słodkawym, anyżowym zapachu i smaku. Anyż japoński ma gwiazdkę mniejszą i bardziej nieregularną, mieszki cieńsze, wyraźnie zakrzywione i haczykowato zaostrzone na końcu, a zapach jest słabszy, mdły, kamforowo-terpentynowy, bez słodyczy anyżu — smak gorzkawy i nieprzyjemny. W praktyce: kupuj wyłącznie surowiec farmakopealny lub spożywczy z pełnym oznakowaniem i deklarowanym pochodzeniem, nigdy luzem z niepewnego źródła, i odrzuć każdą partię o kamforowym zapachu. Suszy się w temperaturze do 35–40 °C lub na słońcu — surowiec sprowadzany jest już suchy, więc kwestia dotyczy głównie ponownego dosuszania po zawilgoceniu. Przechowywać w całości (nie mielony!), w szczelnym, ciemnym słoiku, z dala od źródeł ciepła — zmielony badian traci olejek w kilka tygodni. Prawidłowo przechowywany zachowuje aromat 2–3 lata. Klasyczne połączenia: z kopr włoski i kminek (mieszanka wiatropędna), z tymiankiem i lukrecją (kaszel), z cynamonem, goździkami i imbirem (mieszanki rozgrzewające i pięć smaków). Typowy błąd — parzenie bez przykrycia i całą, nierozgniecioną gwiazdką, przez co napar jest praktycznie bezwonny i bezczynny.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.