Ashitaba

Opis

Ashitaba to japoński krewniak naszego arcydzięgla, pochodzący z wybrzeży półwyspu Bōsō i wysp Izu. Nazwa oznacza „liść jutra” — bierze się z obserwacji, że po zerwaniu liścia następnego dnia w tym samym miejscu pojawia się nowy zawiązek, co dobrze oddaje niezwykłe tempo regeneracji rośliny. Wyróżnia ją cecha niespotykana wśród innych dzięgli: po przełamaniu ogonka liściowego wypływa gęsty, jaskrawożółty sok zawierający chalkony (ksantoangelol, 4-hydroksyderycyna) — związki, którym przypisuje się główne działanie surowca. W Polsce ashitaba jest wyłącznie surowcem importowanym i suplementowym, o niewielkiej tradycji stosowania, sprzedawanym najczęściej jako proszek z liści lub sok.

Wygląd

Okazała bylina z rodziny selerowatych, wysokości 50–120 cm, o mocnej, wzniesionej, obłej i bruzdowanej łodydze, często czerwonawo nabiegłej u nasady. Liście duże, podwójnie trójlistkowe (dwukrotnie trójdzielne), o listkach szerokojajowatych do klapowanych, długości 5–15 cm, o brzegu grubo i nieregularnie ząbkowanym lub piłkowanym, jasnozielonych i mięsistych, o wyraźnym unerwieniu pierzastym; ogonki liściowe grube, rynienkowate, u nasady silnie rozdęte w obejmującą łodygę pochwę — po przecięciu ogonka lub łodygi wypływa gęsty, lepki, jaskrawożółty sok, cecha najbardziej diagnostyczna, odróżniająca ashitabę od arcydzięgla i innych baldaszkowatych (te mają sok mleczny lub bezbarwny). Kwiatostan to baldach złożony o średnicy 10–20 cm, rozpostarty, złożony z kilkunastu do kilkudziesięciu baldaszków drobnych, bladożółtych do kremowobiałych kwiatów. Owoc — spłaszczona rozłupnia rozpadająca się na dwie eliptyczne, wąsko oskrzydlone niełupki długości ok. 6–8 mm. Korzeń palowy, mięsisty, gruby, żółtawy w przekroju. Roślina wieloletnia, kwitnie zwykle w 2.–3. roku i po wydaniu nasion często zamiera.

Gdzie rośnie

Gatunek endemiczny dla środkowej Japonii — naturalnie rośnie na wybrzeżach Pacyfiku: na półwyspie Bōsō, półwyspie Miura, w prefekturze Shizuoka i na wyspach Izu (zwłaszcza Hachijō-jima), na przybrzeżnych skarpach, w wilgotnych zaroślach i na zboczach owiewanych słoną mgłą. Uprawiany w Japonii, na Tajwanie, w Korei i w Indonezji. W Polsce nie występuje dziko; sporadycznie bywa uprawiany przez kolekcjonerów. Surowiec sprowadzany jest głównie z Japonii, Indonezji i Tajwanu jako suszony liść, sproszkowany liść lub granulat.

Warunki

Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego, osłonięte, z dostępem świeżego powietrza. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, przepuszczalna, stale świeża do umiarkowanie wilgotnej, ale bez zastoiska wody — korzeń łatwo gnije. Odczyn od lekko kwaśnego do obojętnego (pH ok. 6,0–7,0). Roślina znosi zasolenie i wiatr (pochodzi z wybrzeża). Mrozoodporność umiarkowana — w warunkach polskich rośliny przezimują w gruncie tylko na osłoniętym stanowisku i z okryciem, w ostrzejsze zimy przemarzają; bezpieczniejsza jest uprawa w donicach zimowanych w chłodnym, jasnym pomieszczeniu (kilka stopni powyżej zera). Wymaga długiego okresu wegetacji. Nie zbierać z poboczy dróg, terenów przemysłowych ani z ogrodów opryskiwanych — jak wszystkie selerowate o mięsistych ogonkach kumuluje zanieczyszczenia.

Surowiec

liść i ogonek liściowy (Angelicae keiskei folium), ziele, żółty sok z ogonków, korzeń (rzadziej)

Termin zbioru

Liście z ogonkami — od maja do września, sukcesywnie, ścinając zewnętrzne liście u samej nasady i pozostawiając sercówkę; roślina odbija nowe liście w ciągu kilku–kilkunastu dni (stąd nazwa). Najbogatsze w chalkony są liście młode, w pełni rozwinięte, zbierane przed zakwitnięciem rośliny — po wybiciu w kwiatostan ziele grubieje, gorzknieje i traci wartość. Zbierać rano, po obeschnięciu rosy, w suchy dzień. Ogonków nie odrzucać — to w nich znajduje się najwięcej żółtego soku. Ziele w pełni — czerwiec–lipiec, na początku kwitnienia. Korzeń — jesienią (październik) z roślin co najmniej dwuletnich lub wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji, z roślin, które nie kwitły. Nasiona — po dojrzeniu, od sierpnia; są krótkotrwale zdolne do kiełkowania.

Skład chemiczny

Charakterystyczna i najważniejsza grupa: chalkony prenylowane, obecne w żółtym soku — ksantoangelol (i jego pochodne A–K), 4-hydroksyderycyna, ksantokeistal. Ponadto kumaryny i furanokumaryny (laserpityna, angelikon, psoralen, ksantotoksyna, bergapten — te ostatnie odpowiadają za fototoksyczność), flawonoidy (kwercetyna, luteolina), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kawowy), kumaryny proste, seskwiterpeny i olejek eteryczny. Liść zawiera również błonnik, chlorofil, karotenoidy, witaminy z grupy B (w tym witaminę B12 — rzadkość w świecie roślin, choć jej biodostępność jest dyskusyjna), witaminę C, potas, wapń, żelazo i germany. Zawartość chalkonów jest silnie zależna od pochodzenia surowca i wieku liści — to główny wyznacznik jakości.

Właściwości

• Surowiec o działaniu tonizującym i adaptogennym w rozumieniu tradycyjnym — stosowany dla poprawy witalności, wytrzymałości i regeneracji. Chalkonom przypisuje się silne działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne oraz wpływ na gospodarkę lipidową i węglowodanową (wspomaganie obniżania cholesterolu, trójglicerydów i poziomu glukozy). Tradycyjnie stosowana jako surowiec trawienny i wiatropędny — gorycze i olejek pobudzają wydzielanie soków trawiennych, ziele działa lekko rozkurczowo na przewód pokarmowy. Działa moczopędnie i przeciwbakteryjnie. W medycynie ludowej Japonii ashitaba uchodzi za surowiec mlekopędny (galactagogum) u karmiących, wspomagający gojenie ran i stosowany zewnętrznie na trudno gojące się zmiany skórne. Współcześnie surowiec badany pod kątem wpływu na autofagię i metabolizm — ale to obszar badań, nie ustalonych wskazań terapeutycznych. Uczciwie: ashitaba nie ma statusu leku i nie należy przypisywać jej działania klinicznego.

Zastosowanie

Napar z suszonego liścia: 1–2 łyżeczki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 8–10 minut pod przykryciem, pić 1–2 razy dziennie. Napar ma smak ziołowo-trawiasty z lekką goryczką i wyraźną nutą selerowatą; nie zaparzać zbyt długo, bo staje się przykro gorzki. Sproszkowany liść: zwykle 1–3 g dziennie, wsypywany do wody, soku, koktajlu lub jogurtu, najlepiej w porannej porcji — przy proszkach standaryzowanych trzymać się dawkowania wytwórcy, bo zawartość chalkonów bywa bardzo różna. Świeże, młode liście i ogonki są w Japonii jadane jako warzywo — w tempurze, blanszowane lub dodawane do zup; blanszowanie łagodzi goryczkę. Sok ze świeżego ziela — kilka łyżek dziennie w kuracji wiosennej. Kuracje prowadzi się wielotygodniowo, z przerwami; efektów nie należy oczekiwać po kilku dniach. Nie łączyć z nasłonecznieniem — patrz przeciwwskazania (furanokumaryny).

Uwagi dla zielarza

Suszenie: liście i ogonki suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą — chalkony i olejek nie znoszą wyższych temperatur i światła, a przegrzany susz traci żółty barwnik i wartość. Prawidłowo wysuszony surowiec zachowuje intensywnie zieloną barwę i wyraźny, korzenno-selerowaty zapach; brunatny, siano-pachnący susz to surowiec zniszczony. Kluczowa cecha dobrego surowca: obecność żółtego soku — przy zbiorze świeżego ziela sprawdź, czy z przełamanego ogonka wypływa jaskrawożółta kropla. Jej brak oznacza, że nie masz do czynienia z ashitabą albo z rośliną wyczerpaną. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy; sproszkowany surowiec traci wartość szybciej. Nie mylić z arcydzięglem litworem (Angelica archangelica) — ten ma sok bezbarwny do mlecznego, kwiatostan kulisto-zielonkawy i grubszą, mocno rozdętą łodygę; ani, co ważniejsze i groźniejsze, z żadną dziką baldaszkowatą z polskiej flory: szalej jadowity i cykuta plamista są śmiertelnie trujące i mają podobny pokrój oraz baldachy. Nigdy nie zbieraj „dzikiej ashitaby” — w Polsce ona nie rośnie. Klasyczne połączenia w mieszankach: z żeń-szeniem i ashwagandhą (tonik), z melisą i miętą dla poprawy smaku, z pokrzywą w kuracji wzmacniającej. Typowy błąd: parzenie wrzątkiem przez 20 minut i dziwienie się goryczy; drugi błąd — kupowanie „ashitaby” bez deklaracji pochodzenia, bo surowce indonezyjskie i japońskie różnią się zawartością chalkonów wielokrotnie.

Przeciwwskazania