Ashoka

Opis

Ashoka to niewielkie, wiecznie zielone drzewo z rodziny bobowatych, otoczone w Indiach czcią religijną — w tradycji buddyjskiej pod nim miał urodzić się Budda, a jego nazwa znaczy „bez smutku”. W ajurwedzie kora ashoki jest surowcem numer jeden w dolegliwościach ginekologicznych: stosuje się ją przy obfitych, przedłużających się i bolesnych krwawieniach miesiączkowych. Za działanie odpowiadają garbniki, glikozydy i flawonoidy o działaniu ściągającym, przeciwkrwotocznym i rozkurczowym na mięśniówkę macicy. Uwaga praktyczna: w handlu ashoka jest jednym z najczęściej fałszowanych surowców indyjskich, a gatunek jest w naturze zagrożony i chroniony w Indiach — warto kupować wyłącznie surowiec z legalnych, certyfikowanych upraw.

Wygląd

Niewielkie, wiecznie zielone drzewo o wysokości 6–10 m, o gęstej, kopulastej, ciemnej koronie i prostym pniu. Kora ciemnobrunatna do szaroczarnej, chropowata, z podłużnymi bruzdami i drobnymi guzkami; w przełomie czerwonawobrunatna, włóknista, o smaku wyraźnie cierpkim. Liście parzystopierzasto złożone, długości 15–30 cm, o 4–6 parach listków; listki podłużnie lancetowate do eliptycznych, długości 8–25 cm, skórzaste, całobrzegie, z falistym brzegiem i długo zaostrzonym szczytem, o wyraźnym nerwie głównym; cecha uderzająca — liście młode są zwisające, wiotkie, o barwie miedzianoczerwonej do różowofioletowej i dopiero z wiekiem twardnieją i zielenieją. Kwiatostan to gęsty, kulisty lub baldachokształtny grono (baldachogrono) o średnicy 8–15 cm, wyrastające na starszych gałęziach i pniu; kwiaty bezpłatkowe — barwę daje rurkowaty, czterodziałkowy kielich, początkowo pomarańczowożółty, z wiekiem przechodzący w intensywnie czerwony, z długimi, wystającymi, czerwonymi pręcikami (zwykle 7–8), co nadaje całemu kwiatostanowi wygląd płonącej kuli. Kwiaty silnie pachną wieczorem. Owoc — typowy dla bobowatych strąk, płaski, skórzasty, szablasto wygięty, długości 15–25 cm, początkowo czerwonawy, po dojrzeniu czarniawy, zawierający 4–8 spłaszczonych nasion. Korzeń palowy z bogatym systemem bocznym.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Indii, Sri Lanki, Bangladeszu, Nepalu i Mjanmy. W naturze rośnie w wilgotnych, wiecznie zielonych lasach u podnóża gór, w dolinach rzek i wąwozach, głównie w Ghatach Zachodnich, Bengalu Zachodnim, Odiszy i na wybrzeżu Malabarskim, do około 750 m n.p.m. — jako podszyt, w półcieniu wyższych drzew. Gatunek w naturze zagrożony wskutek nadmiernej eksploatacji kory, w Indiach objęty ochroną, wpisany na czerwoną listę. Sadzony powszechnie w świątyniach, ogrodach i parkach jako drzewo święte. W Polsce nie występuje i nie da się go uprawiać. Surowiec sprowadzany z Indii i Sri Lanki, jako cięta lub sproszkowana kora oraz w postaci wyciągów i klasycznych preparatów ajurwedyjskich (Ashokarishta).

Warunki

Klimat tropikalny, wilgotny, bez mrozów. Stanowisko półcieniste — w młodości drzewo wymaga cienia, znosi też słońce przy wysokiej wilgotności powietrza. Gleba żyzna, głęboka, próchniczna, gliniasta do gliniasto-piaszczystej, stale wilgotna, dobrze przepuszczalna, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Wymaga wysokiej wilgotności powietrza i obfitych opadów; źle znosi suszę i wiatr. Mrozoodporność zerowa — ginie poniżej kilku stopni powyżej zera; w Polsce uprawa niemożliwa. Nie ma czego zbierać w polskiej naturze. Cała czujność przenosi się na zakup: nie kupować surowca z niepewnych źródeł, bo (1) gatunek jest chroniony i nielegalnie pozyskiwany z naturalnych stanowisk, (2) na rynku masowo występują zafałszowania.

Surowiec

kora pnia (Ashokae cortex, Saracae cortex), pomocniczo kwiat (Saracae flos)

Termin zbioru

Korę pozyskuje się z drzew dojrzałych, kilkunastoletnich, w porze suchej — zwykle od stycznia do marca, przed monsunem, gdy zawartość garbników jest najwyższa, a kora dobrze odchodzi od drewna i szybko schnie. Zbiera się ją paskami, ostrożnie, nigdy obrączkowo wokół całego pnia — obrączkowanie zabija drzewo i jest głównym powodem, dla którego gatunek jest zagrożony; przy prawidłowym pozyskaniu kora odrasta w ciągu kilku lat i drzewo można eksploatować cyklicznie. Zbiór rano, w suchy dzień. Świeżą korę oczyszcza się z porostów i warstwy zewnętrznej, tnie na kawałki i suszy w cieniu, w przewiewie, kilka do kilkunastu dni. Kwiaty zbiera się w pełni kwitnienia (luty–kwiecień), gdy kielichy nabierają czerwonej barwy, i suszy w cieniu.

Skład chemiczny

Kora: bardzo wysoka zawartość garbników (taniny skondensowane i hydrolizujące), katechiny i epikatechiny, leukoantocyjanidyny (leukopelargonidyna, leukocyjanidyna), flawonoidy i glikozydy flawonoidowe (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), glikozyd ketosterolowy, fitosterole (beta-sitosterol), kwasy fenolowe, saponiny, sole wapnia, magnezu i żelaza, żywice, śluzy. Kwiat: antocyjany i barwniki karotenoidowe, kwercetyna, apigenina, kwas galusowy i elagowy, garbniki. Za działanie na macicę odpowiada według tradycji kompleks glikozydów i steroli, za działanie hemostatyczne i ściągające — garbniki i leukoantocyjanidyny.

Właściwości

• Podstawowe zastosowanie to ginekologia: surowiec działa ściągająco i przeciwkrwotocznie na błonę śluzową macicy, tradycyjnie stosowany przy krwotocznych i przedłużających się miesiączkach (menorrhagia), krwawieniach międzymiesiączkowych, krwawieniach z mięśniaków i przy nadmiernych upławach. Wykazuje działanie rozkurczowe i przeciwbólowe na mięśniówkę macicy — stąd stosowanie przy bolesnych miesiączkach (dysmenorrhoea). Przypisuje mu się działanie regulujące cykl i tonizujące narząd rodny — w ajurwedzie ashoka to klasyczny surowiec typu „stri roga” (choroby kobiece), często określany jako „zioło kobiet”. Poza tym: działa ściągająco i przeciwbiegunkowo (garbniki), przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie i przeciwutleniająco; zewnętrznie odwar używany jest do przemywań przy stanach zapalnych pochwy i przy trudno gojących się ranach. Kwiaty stosuje się tradycyjnie przy czerwonce i hemoroidach. Uczciwie: surowiec nie ma statusu leku w Europie, a jego skuteczność w krwawieniach nie została potwierdzona badaniami klinicznymi wysokiej jakości — obfite krwawienia miesiączkowe zawsze wymagają diagnostyki ginekologicznej, bo mogą mieć groźne przyczyny.

Zastosowanie

Odwar z kory: 1 łyżka ciętej kory (ok. 5 g) na 250 ml wody, gotować 10–15 minut na małym ogniu pod przykryciem, odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 2 razy dziennie, w kuracji obejmującej zwykle drugą połowę cyklu i dni krwawienia; klasycznie surowiec stosuje się cyklicznie, przez kilka kolejnych cykli miesiączkowych. Odwar w mleku (postać ajurwedyjska): korę gotuje się w mieszaninie mleka i wody, odparowując wodę. Proszek z kory: zwykle kilka gramów dziennie, popijany ciepłą wodą lub mlekiem — przy preparatach standaryzowanych trzymać się dawkowania producenta. Ashokarishta — tradycyjny, fermentowany przetwór płynny, dostępny w handlu; dawkować według zaleceń wytwórcy, zwykle po posiłkach, rozcieńczony wodą. Kora wymaga gotowania — sam napar z wrzątku daje wyciąg ubogi. Nie przyjmować razem z posiłkiem ani z lekami: garbniki wiążą żelazo i inne leki, potrzebny jest odstęp co najmniej 2 godzin. Zewnętrznie: mocny odwar (2 łyżki na szklankę) do nasiadówek i irygacji przy stanach zapalnych — zawsze po konsultacji ginekologicznej.

Uwagi dla zielarza

Ashoka to jeden z najczęściej fałszowanych surowców indyjskich — najpospolitszą domieszką jest kora Polyalthia longifolia („false ashoka”, tzw. maszt indyjski, sadzony w Indiach jako drzewo przydrożne i mylnie nazywany ashoką), a także kory innych drzew garbnikowych i Saraca declinata. Rozpoznanie prawdziwej kory: zewnętrznie ciemnobrunatna do szaroczarnej, chropowata, z podłużnymi bruzdami i guzkami; przełom czerwonawobrunatny i wyraźnie włóknisty; smak zdecydowanie cierpki i ściągający (to najprostszy test — brak cierpkości dyskwalifikuje surowiec), zapach słaby. Kupować wyłącznie od dostawców z certyfikatem analizy i deklaracją gatunku botanicznego — nazwa „Saraca indica” na etykiecie sama w sobie jest sygnałem ostrzegawczym, bo to nazwa botanicznie błędna, choć w handlu utrwalona. Dodatkowo: indyjskie surowce bywają skażone metalami ciężkimi — wymagaj badania. Suszenie i dosuszanie w cieniu, do 40 °C; przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat, sproszkowaną korę mielić na bieżąco (garbniki utleniają się i surowiec brunatnieje). Klasyczne połączenia: z shatavari (Asparagus racemosus) — para „ashoka + shatavari” to podstawa ajurwedyjskich mieszanek kobiecych; z lodhrą, guduchi i triphalą; w tradycji europejskiej z tasznikiem pospolitym i krwawnikiem przy obfitych miesiączkach. Typowe błędy: parzenie kory jak ziela zamiast gotowania; stosowanie surowca zamiast diagnostyki przy krwotocznych miesiączkach; stosowanie przewlekłe bez przerw, co przy tak dużej ilości garbników prowadzi do zaparć i niedoboru żelaza — a to szczególnie niebezpieczne u kobiety, która i tak traci krew.

Przeciwwskazania