Askofillum węzłowaty

Opis

Askofillum węzłowaty to dominująca brunatnica strefy pływów północnego Atlantyku — porasta skały Norwegii, Islandii, Irlandii i Bretanii tak gęsto, że przy odpływie tworzy oliwkowobrunatny „dywan”. W zielarstwie funkcjonuje właściwie zamiennie z morszczynem pęcherzykowatym (Fucus vesiculosus) i często bywa z nim mylony lub sprzedawany pod jego nazwą. Ceni się go za wysoką zawartość jodu, alginianów, fukoidanów i polifenoli. Jest jednym z najintensywniej eksploatowanych gatunków alg na świecie — trafia do suplementów, kosmetyków, nawozów i pasz. W Polsce nie występuje: Bałtyk jest dla niego zbyt słodki.

Wygląd

Wieloletnia brunatnica o plesze taśmowatej, długości 30–150 cm (na osłoniętych stanowiskach nawet do 2 m), przytwierdzona do skały płaskim, tarczowatym chwytnikiem. Plecha oliwkowobrunatna do żółtobrunatnej, spłaszczona, skórzasta i giętka, widlasto rozgałęziona, bez wyraźnego żebra środkowego — to najważniejsza cecha odróżniająca go od morszczyna pęcherzykowatego, który ma wyraźne żebro i pęcherze ułożone parami po obu stronach żebra. U askofillum pęcherze pławne są duże, jajowate, osadzone pojedynczo w osi plechy w regularnych odstępach — stąd „węzłowaty”; jeden pęcherz przypada mniej więcej na rok wzrostu, co pozwala oceniać wiek plechy. Na bocznych, krótkich odgałęzieniach wyrastają wiosną receptakule — żółtozielone, pomarszczone, oliwkowate zgrubienia z zarodniami. Brak liści, kwiatów, owoców i organów podziemnych.

Gdzie rośnie

Nie występuje w Polsce ani w Bałtyku (zbyt niskie zasolenie). Rośnie w strefie pływów (litoralu) skalistych wybrzeży północnego Atlantyku: Norwegia, Islandia, Wyspy Owcze, Szkocja, Irlandia, Bretania, wybrzeża Kanady i Nowej Anglii. Zajmuje środkową część strefy pływów, na stanowiskach osłoniętych od silnej fali; przy odpływie schnie na powietrzu, przy przypływie jest zanurzony. Do Polski trafia jako suszona alga lub ekstrakt, głównie z Norwegii, Irlandii i Islandii.

Warunki

Nie uprawia się go w Polsce. Wymaga pełnego zasolenia atlantyckiego, chłodnej wody, twardego skalistego podłoża i rytmu pływów — warunków, których Bałtyk nie zapewnia. Rośnie powoli (kilka–kilkanaście cm rocznie), dlatego łąki askofillum łatwo przetrzebić; kupując surowiec, warto wybierać dostawców z certyfikowanym, kontrolowanym pozyskiwaniem. Nie zbierać alg z wybrzeży w pobliżu portów, ujść rzek i stref przemysłowych — plecha kumuluje kadm, ołów, rtęć i arsen.

Surowiec

wysuszona plecha (Ascophylli thallus); wyciągi wodne i alkoholowe, alginiany, ekstrakty kosmetyczne standaryzowane na fukoidany i polifenole

Termin zbioru

Plecha — zbiór ręczny lub mechaniczny w okresie letnim (maj–wrzesień) przy odpływie, gdy plecha jest odsłonięta; ścina się górne partie, pozostawiając kilkanaście centymetrów nad chwytnikiem, co pozwala roślinie odrosnąć w ciągu 3–5 lat. Najwyższą zawartość alginianów i polifenoli notuje się w miesiącach letnich, jodu — zmiennie w ciągu roku. Surowiec płucze się w wodzie morskiej, potem suszy: przemysłowo w suszarniach w temperaturze do ok. 60–70 °C lub tradycyjnie na powietrzu i słońcu. W polskich warunkach kupuje się susz lub ekstrakt gotowy.

Skład chemiczny

Alginiany (kwas alginowy — główny składnik ściany komórkowej, do kilkudziesięciu procent suchej masy), fukoidany (siarczanowane polisacharydy), laminaryna, mannitol. Jod — zawartość bardzo wysoka i skrajnie zmienna, zależna od stanowiska, pory roku i partii surowca; to główny powód, dla którego suplementy z askofillum muszą być standaryzowane. Florotaniny i inne polifenole (askofillum należy do najbogatszych w nie brunatnic). Fukoksantyna, chlorofile a i c, karotenoidy. Sole mineralne: potas, magnez, wapń, żelazo, cynk, selen. Niewielka ilość białka i wolnych aminokwasów, witaminy z grupy B, kwas askorbinowy. Zawiera arsen (głównie w formie organicznej), a przy zanieczyszczonych stanowiskach także metale ciężkie.

Właściwości

• Podstawowe zastosowanie: źródło jodu przy jego niedoborze i wsparcie czynności tarczycy — ale wyłącznie w preparatach o zbadanej, deklarowanej zawartości jodu. Alginiany działają jak rozpuszczalny błonnik: pęcznieją w żołądku, dają sytość, tworzą warstwę ochronną na błonie śluzowej (stąd alginiany są składnikiem preparatów przeciw refluksowi), wiążą jony metali ciężkich w świetle jelita i łagodnie regulują wypróżnienia. Fukoidany i florotaniny mają udokumentowane in vitro działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwkrzepliwe — dla praktyki najistotniejsze jest to ostatnie, bo oznacza realne ryzyko interakcji z lekami. W kosmetyce ekstrakty stosuje się w preparatach ujędrniających, antycellulitowych i nawilżających. Nie należy przypisywać askofillum działania „odchudzającego”: efekt sytości to działanie błonnika, a nie spalanie tłuszczu, a rzekome przyspieszanie metabolizmu przez jod dotyczy wyłącznie osób z niedoborem jodu.

Zastosowanie

Najbezpieczniej stosować gotowe preparaty standaryzowane na jod, ściśle według dawkowania producenta — właśnie dlatego, że zawartość jodu w suszu waha się wielokrotnie i „łyżeczka sproszkowanej algi” może dostarczyć dawki wielokrotnie przekraczające zapotrzebowanie dobowe. Napar pomocniczy (tradycyjny, kuracje krótkie): 1 łyżeczka rozdrobnionej plechy na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 1 szklankę dziennie przez 2–3 tygodnie, z przerwami — nigdy przewlekle i nigdy bez znajomości stanu tarczycy. Kąpiele i okłady: garść suszu zaparzyć wrzątkiem, wywar dodać do kąpieli (stosowane ludowo przy bólach reumatycznych i w kosmetyce ciała) — droga zewnętrzna nie obchodzi problemu jodu całkowicie, ale ryzyko jest znacznie mniejsze. Nie stosować bez wskazania i bez konsultacji przy jakiejkolwiek chorobie tarczycy.

Uwagi dla zielarza

Suszyć (jeśli ktoś ma dostęp do świeżej plechy) po dokładnym wypłukaniu z piasku i epifitów, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C — wyższa niszczy polifenole i fukoksantynę. Dobry susz: ciemnooliwkowy do czarnobrunatnego, matowy, kruchy, o wyraźnym, czystym zapachu morza; sproszkowany ma barwę oliwkowozieloną. Surowiec sklejony w bryłki, wilgotny, o zapachu zgniłych wodorostów lub siarki — do wyrzucenia. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, w suchości; sproszkowana alga jest higroskopijna i zbryla się w tygodnie. Najczęstszy błąd: traktowanie askofillum jak zwykłego zioła i dawkowanie „na oko” — to surowiec, którego głównym składnikiem czynnym jest pierwiastek o wąskim oknie bezpieczeństwa. Odróżnienie od morszczyna pęcherzykowatego: morszczyn ma wyraźne żebro środkowe biegnące środkiem plechy i pęcherze parzyste po jego bokach; askofillum nie ma żebra, a jego pęcherze są duże, pojedyncze i wbudowane w oś plechy. W handlu oba bywają sprzedawane jako „morszczyn” — sprawdzać nazwę łacińską na opakowaniu. Zawsze wybierać dostawcę deklarującego badania na jod i metale ciężkie.

Przeciwwskazania