Atraktylodes

Opis

Atraktylodes wielkogłówkowy to bylina z rodziny astrowatych, uprawiana głównie w chińskich prowincjach Zhejiang, Anhui i Hubei. Surowcem jest grube, bulwiaste kłącze o silnym, korzenno-piżmowym zapachu i słodkawo-gorzkim smaku. W tradycyjnej medycynie chińskiej bai zhu należy do najczęściej przepisywanych ziół tonizujących — jest składnikiem klasycznych receptur Si Jun Zi Tang i Yu Ping Feng San. W europejskim zielarstwie praktycznie nieznany, pojawia się wyłącznie w preparatach i mieszankach inspirowanych TCM. Nie należy go mylić z pokrewnym Atractylodes lancea (cang zhu), który ma inne wskazania i ostrzejszy profil działania.

Wygląd

Bylina wysokości 30–80 cm, o wzniesionej, w górnej części rozgałęzionej, drewniejącej u nasady łodydze. Liście skrętoległe, dolne długoogonkowe, trój- lub pięciodzielne o eliptycznych, ostro piłkowanych odcinkach, górne pojedyncze, lancetowate, siedzące; użyłkowanie pierzaste, brzeg drobno kolczasto ząbkowany. Kwiatostan to pojedynczy, duży koszyczek (stąd nazwa „wielkogłówkowy”) o średnicy 2–4 cm, otoczony wielorzędową okrywą z pierzasto podzielonymi, kolczastymi liśćmi przykwiatostanowymi; kwiaty wyłącznie rurkowate, purpurowe do białoróżowych. Owoc to niełupka pokryta gęstym białawym owłosieniem, zaopatrzona w pierzasty puch kielichowy. Organ podziemny — grube, nieregularnie bulwiasto zgrubiałe kłącze o barwie szarobrunatnej z zewnątrz i żółtawobiałej w przekroju, z widocznymi brunatnymi kropkami zbiorników olejkowych.

Gdzie rośnie

Gatunek pochodzi ze wschodnich Chin, gdzie w stanie dzikim rośnie na widnych zboczach górskich i w rzadkich lasach; obecnie w naturze bardzo rzadki, w praktyce pozyskiwany wyłącznie z upraw polowych w Chinach (Zhejiang, Anhui, Hubei, Hunan, Jiangxi). W Polsce nie występuje w naturze i nie jest uprawiany na skalę towarową; do kraju trafia jako suszone, krojone kłącze lub ekstrakt, importowany przez hurtownie ziół chińskich i firmy suplementowe.

Warunki

Roślina klimatu umiarkowanie ciepłego i wilgotnego. Stanowisko słoneczne do lekko ocienionego, gleba przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, próchniczna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0). Wymaga stałej, umiarkowanej wilgotności — nie znosi zastoisk wody, na glebach zbyt mokrych kłącze gnije. W warunkach polskich uprawa możliwa doświadczalnie; roślina jest umiarkowanie mrozoodporna, ale wymaga okrycia kłączy na zimę. Surowca nie zbiera się w Polsce ze stanu naturalnego — nie ma go tu skąd zbierać, a jedynym źródłem jest import.

Surowiec

kłącze (Atractylodis macrocephalae rhizoma), w chińskim nazewnictwie bai zhu

Termin zbioru

Kłącze — jedyny surowiec — wykopuje się późną jesienią, od października do grudnia, w drugim lub trzecim roku uprawy, po zaschnięciu części nadziemnej, gdy kłącze jest najbardziej zdrewniałe i najbogatsze w olejek. Roślinę wykopuje się w suchy dzień, kłącza oczyszcza z ziemi i korzeni włośnikowych, po czym suszy (w Chinach tradycyjnie podsusza się je nad ogniem lub na słońcu, następnie doprawia do końca w suszarni). Grubsze bulwy kroi się w poprzeczne plastry jeszcze przed dosuszeniem.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny z seskwiterpenami: atraktylon, atraktylenolid I, II i III (główne markery jakościowe surowca), beta-eudesmol, hinesol. Ponadto poliacetyleny, polisacharydy (frakcje o działaniu immunomodulującym, badane jako atractylan), fitosterole, kumaryny, sole mineralne. Jakość surowca ocenia się przede wszystkim po zawartości olejku i atraktylenolidów — kłącze pozbawione zapachu jest bezwartościowe.

Właściwości

• W terminologii TCM: wzmacnia śledzionę i żołądek (tonik qi), osusza wilgoć, powstrzymuje nadmierną potliwość i stabilizuje ciążę. W kategoriach zielarstwa europejskiego: surowiec gorzko-aromatyczny o działaniu stomachicum i amarum — pobudza łaknienie i wydzielanie soków trawiennych, działa wiatropędnie i przeciwbiegunkowo przy biegunkach z osłabienia trawienia, wykazuje łagodne działanie moczopędne i przeciwzapalne. Badania wskazują na aktywność immunomodulującą polisacharydów oraz działanie gastroprotekcyjne, ale dane kliniczne są ograniczone i pochodzą głównie z badań chińskich.

Zastosowanie

Odwar (tradycyjna postać w TCM): rozdrobnione kłącze gotować 20–30 minut pod przykryciem, rzadko stosowane samodzielnie — niemal zawsze w recepturze wieloskładnikowej dobranej przez terapeutę TCM. Dawki dobowe surowca w chińskiej praktyce mieszczą się w zakresie kilku–kilkunastu gramów suszu, ale konkretne dawkowanie powinien ustalić terapeuta, bo zależy od pozostałych składników mieszanki. Nalewka: rzadko spotykana w praktyce europejskiej. W handlu dostępne są też standaryzowane wyciągi w kapsułkach — wówczas obowiązuje dawkowanie producenta. Bai zhu klasycznie łączy się z żeń-szeniem, poria (Wolfiporia), lukrecją (Si Jun Zi Tang) oraz z tarczycą bajkalską i imbirem przy zaburzeniach trawienia.

Uwagi dla zielarza

Surowiec suszyć i przechowywać jak każdy materiał olejkowy: temperatura suszenia do 40 °C, przechowywanie w szczelnych naczyniach, w ciemności, maksymalnie 12–24 miesiące — olejek ulatnia się, a wraz z nim wartość surowca. Dobre kłącze jest twarde, ciężkie, w przełomie żółtawobiałe z wyraźnymi ciemnymi punktami zbiorników olejkowych, o wyczuwalnym korzennym zapachu; surowiec lekki, spróchniały, bezwonny lub o zapachu stęchlizny należy odrzucić. W chińskiej praktyce stosuje się przetworzone postacie (chao bai zhu — prażone, tu chao bai zhu — prażone z ziemią lessową), które łagodzą działanie osuszające i wzmacniają przeciwbiegunkowe; surowiec surowy działa silniej moczopędnie. Najczęstszy błąd na rynku europejskim to mylenie bai zhu (A. macrocephala — kłącze grube, bulwiaste, jaśniejsze, słodkawe) z cang zhu (A. lancea — kłącze wąskie, wężowato powyginane, ciemniejsze, ostro aromatyczne i silniej osuszające). Zawsze sprawdzaj łacińską nazwę na etykiecie, nie tylko chińską.

Przeciwwskazania