Plantago media
Bylina murawowa o srebrzysto owłosionej rozecie i pachnących, różowawych kłosach; surowiec o działaniu zbliżonym do babki zwyczajnej i lancetowatej.
Babka średnia zajmuje miejsce pośrednie między babką zwyczajną a lancetowatą — i pod względem kształtu liści, i pod względem zastosowania. Jest jedyną krajową babką o wyraźnie pachnących kwiatostanach, chętnie odwiedzanych przez owady, mimo że rodzaj Plantago jest zasadniczo wiatropylny. W zielarstwie stosowana zamiennie z babką zwyczajną: jako surowiec śluzowo-garbnikowy, wykrztuśny i gojący. Rośnie w suchszych i bardziej wapiennych murawach niż jej pospolite krewne, więc jest surowcem czystszym, ale trudniejszym do pozyskania w ilości.
Bylina wysokości 15–50 cm (pęd kwiatostanowy). Liście zebrane w płaską, przylegającą do ziemi rozetę, szeroko eliptyczne do jajowatych, o kształcie pośrednim między szeroką babką zwyczajną a wąską lancetowatą, stopniowo zwężone w bardzo krótki, oskrzydlony ogonek lub niemal siedzące. Blaszka szarozielona, po obu stronach miękko, gęsto owłosiona (przez co roślina wygląda srebrzysto i matowo — to główna cecha diagnostyczna), z 5–9 wyraźnymi, łukowato-równoległymi nerwami wychodzącymi z nasady. Brzeg liścia całobrzegi lub drobno, nieregularnie ząbkowany. Głąbik kwiatostanowy wzniesiony, obły, delikatnie bruzdowany, znacznie dłuższy od liści, bezlistny. Kwiatostan: gęsty, walcowaty do jajowatego kłos długości 2–6 cm, początkowo zbity, w pełni kwitnienia wyraźnie różowawo-liliowy dzięki długim nitkom pręcikowym i fioletowym pylnikom; kwiatostan wyraźnie, miodowo pachnie. Owoc: torebka pękająca wieczkiem, z 2–4 drobnymi nasionami. Kłącze krótkie, z licznymi korzeniami wiązkowymi.
Rozpowszechniona w całej Polsce, choć mniej pospolita niż babka zwyczajna i lancetowata, i wyraźnie rzadsza na ubogich piaskach oraz w kwaśnych rejonach kraju. Rośnie w suchych i świeżych murawach, na ciepłych zboczach, miedzach, skarpach, w widnych zaroślach, na przydrożach, pastwiskach, wydeptywanych trawnikach i na obrzeżach pól — najchętniej tam, gdzie gleba jest zasobna w wapń. Wskaźnikowa dla muraw kserotermicznych i gleb o odczynie zasadowym.
Stanowisko słoneczne, znosi lekkie przymrozki i suszę. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta lub gliniasta, umiarkowanie żyzna, świeża do suchej, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–8,0) — na glebach kwaśnych ustępuje. Bylina w pełni mrozoodporna w warunkach polskich, odporna na wydeptywanie i wypas. Nie zbierać z poboczy dróg, torowisk, terenów przemysłowych oraz z trawników i pastwisk opryskiwanych herbicydami — liście rozetowe leżą tuż przy ziemi i zbierają pył, spaliny i odchody zwierząt.
liść (Plantaginis mediae folium), pomocniczo ziele; brak odrębnej monografii farmakopealnej — stosowana jako zamiennik babki zwyczajnej i lancetowatej
Liście — od maja do sierpnia, najlepiej przed kwitnieniem i w czasie kwitnienia, gdy blaszki są w pełni wyrośnięte, jędrne i nieuszkodzone; ścinać nożem lub sekatorem tuż nad nasadą rozety, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Odrzucać liście pożółkłe, zaplamione rdzą i z żerowiskami owadów — właśnie one najczęściej psują całą partię, bo czernieją w suszeniu. Ziele z kłosami — w pełni kwitnienia (czerwiec–lipiec). Rozeta odrasta po ścięciu, więc z jednego stanowiska można zbierać dwukrotnie w sezonie.
Skład zbliżony do pozostałych babek liściowych: glikozydy irydoidowe (aukubina, katalpol) — nietrwałe, rozkładające się przy powolnym suszeniu, śluzy (polisacharydy o charakterze arabinogalaktanów), garbniki, flawonoidy (m.in. apigenina, luteolina i ich pochodne), kwasy fenolowe (chlorogenowy, ferulowy, p-kumarowy), fenyloetanoidy (akteozyd/werbaskozyd), krzemionka, sole mineralne (cynk, potas), witamina C i K, karotenoidy, śladowo saponiny. Kombinacja śluzu i garbników odpowiada za typowe dla babek działanie osłaniająco-ściągające.
Napar z liści: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem, pić 2–3 razy dziennie po pół–całej szklance przy kaszlu i nieżytach dróg oddechowych; przy podrażnieniu gardła — pić powoli, małymi łykami, lub używać do płukania kilka razy dziennie. Macerat na zimno (lepiej zachowuje śluz): 2 łyżki suszu zalać szklanką letniej wody, odstawić na 2–3 godziny, przecedzić, ewentualnie podgrzać do temperatury picia — nie gotować. Sok ze świeżych liści: 1 łyżka 2–3 razy dziennie, na kaszel i przy nieżytach żołądka; ze świeżym miodem tworzy tradycyjny syrop babkowy. Zewnętrznie: świeży liść umyty, zgnieciony lub roztarty przykładać na rany, otarcia, ukąszenia i zmiażdżenia; okłady z naparu (2 łyżki na szklankę) na trudno gojące się rany, wypryski i zapalenia spojówek (przecedzić przez gęste sitko).
Liście babek suszy się szybko i w niskiej temperaturze — do 40 °C, w cieniu i przewiewie, rozłożone pojedynczą warstwą. Powolne suszenie w wilgoci to najczęstszy błąd: aukubina rozkłada się, a liście czernieją. Dobry susz jest szarozielony (u babki średniej z charakterystycznym srebrzystym połyskiem od włosków), o zachowanym kształcie i wyraźnych nerwach; surowiec sczerniały nadaje się do wyrzucenia. Grubsze nerwy schną wolniej niż blaszka — dosuszyć do całkowitej łamliwości, inaczej surowiec zaparzy się w opakowaniu. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Odróżnienie od pokrewnych: babka średnia ma liście gęsto owłosione i szarawe, siedzące lub o bardzo krótkim ogonku; babka zwyczajna — nagie lub prawie nagie, szerokojajowate, na długim, wyraźnym ogonku; babka lancetowata — wąskie, lancetowate, z ostrymi kantami ogonka i krótkim, brunatnym kłosem. Wszystkie trzy można stosować zamiennie, ale mieszanie ich w jednym suszu obniża powtarzalność surowca. Do syropów i soków używać wyłącznie świeżych liści — susz nie da śluzu w tej ilości.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.