Bagno zwyczajne

Opis

Bagno zwyczajne to wiecznie zielona krzewinka torfowisk wysokich i borów bagiennych, rozpoznawalna po ostrym, odurzającym zapachu, który w upalny dzień unosi się nad całym płatem roślinności i potrafi wywołać ból głowy. Za zapach odpowiada olejek eteryczny z ledolem i palustrolem — związki silnie narkotyczne i drażniące, przez które roślina jest zaliczana do trujących. Dawniej używano jej powszechnie: do odstraszania moli i pluskiew, do zaprawiania piwa (stąd przezwiska w rodzaju „piwna trawa”), a w medycynie ludowej wewnętrznie — dziś takie stosowanie uważa się za niebezpieczne. W zielarstwie ma miejsce ograniczone: zewnętrznie w reumatyzmie i owadobójczo, a wewnętrznie wyłącznie w gotowych, standaryzowanych preparatach i w homeopatii.

Wygląd

Krzewinka lub niski krzew wysokości 50–120 cm, zimozielony, o wzniesionych, rozgałęzionych pędach; młode pędy gęsto pokryte rdzawym, filcowatym kutnerem. Liście skrętoległe, skórzaste, równowąskie do wąskolancetowatych, długości 2–5 cm, na wierzchu ciemnozielone, błyszczące, pomarszczone, o brzegach wyraźnie podwiniętych ku dołowi (rurkowato), spodem gęsto pokryte rudobrunatnym, wojłokowym owłosieniem z wystającym jasnym nerwem głównym — to podstawowa cecha diagnostyczna, obok silnego, odurzającego, żywiczno-kamforowego zapachu wydzielanego po roztarciu liścia. Kwiatostan: gęsty, wielokwiatowy baldachogron (podbaldach) na szczycie pędu, złożony z licznych białych, promienistych kwiatów o pięciu wolnych płatkach i wystających, dłuższych od korony pręcikach (zwykle 10). Kwiaty pachną intensywnie i duszno. Owoc: podłużna, owłosiona torebka pękająca od podstawy pięcioma klapami, zwisająca na wygiętej szypułce, z bardzo drobnymi nasionami. System podziemny: płytkie, płożące się kłącza rozrastające się w gęste, klonalne płaty. Mylona z rozmarynem (odmienne, nagie spodem liście) i z modrzewnicą zwyczajną (liście sine spodem, kwiaty różowe, dzbaneczkowate).

Gdzie rośnie

Rośnie na torfowiskach wysokich i przejściowych, w borach bagiennych, na obrzeżach mszarów, w wilgotnych borach sosnowych i na zabagnionych brzegach jezior. W Polsce spotykane głównie na północy i wschodzie kraju (Pomorze, Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Podlasie, Lubelszczyzna, bory Kotliny Sandomierskiej) oraz w Karpatach i Sudetach; w centrum i na zachodzie rzadsze, na wielu stanowiskach zanikające wskutek osuszania torfowisk. Tworzy zwarte, jednogatunkowe płaty. Roślina wskaźnikowa dla siedlisk kwaśnych i silnie zabagnionych.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba wybitnie kwaśna, torfowa, próchnicza, stale wilgotna do podmokłej, uboga w wapń, o odczynie pH ok. 3,5–5,0 — na glebach zasadowych nie rośnie w ogóle. Bardzo mrozoodporna (gatunek borealny, znosi mrozy poniżej −30 °C). W ogrodzie sadzona wyłącznie w kwaśnym podłożu wrzosowiskowym, przy stałej wilgotności. Gdzie NIE zbierać: przede wszystkim z torfowisk objętych ochroną — na terenie rezerwatów, parków narodowych i użytków ekologicznych zbiór jest zabroniony; nie zbierać też ze stanowisk niewielkich, izolowanych i zanikających. Bagno przez dziesięciolecia było w Polsce objęte ochroną częściową i choć obecnie nie jest wpisane na listę gatunków chronionych, jego siedliska (torfowiska wysokie, bory bagienne) należą do siedlisk chronionych — wejście na nie i pozyskiwanie roślin bez zgody jest bezprawne. Zbierać wyłącznie ze stanowisk obfitych, poza obszarami chronionymi, i tylko w niezbędnej ilości.

Surowiec

ziele — ulistnione pędy (Ledi palustris herba); surowiec zawiera silnie działający olejek eteryczny i nie nadaje się do samodzielnego przyrządzania preparatów wewnętrznych

Termin zbioru

Ziele (ulistnione pędy) — od maja do sierpnia, najobficiej w czasie kwitnienia i tuż po nim (czerwiec–lipiec), gdy zawartość olejku eterycznego jest najwyższa. Ścinać sekatorem tegoroczne, ulistnione wierzchołki pędów długości 10–20 cm, nigdy nie wyrywać krzewinek z kłączami. Zbierać w suchy, ale niekoniecznie upalny dzień — praca przy bagnie w pełnym słońcu i bezwietrznie grozi zatruciem oparami olejku (ból i zawroty głowy, mdłości), dlatego zbiór prowadzić rano lub przy wietrze, robić przerwy, nie przebywać godzinami w gęstym łanie. Nie zbierać zdrewniałych pędów zeszłorocznych ani liści rdzawych i uszkodzonych.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (główny nośnik zarówno działania, jak i toksyczności) zawierający seskwiterpeny: ledol (najbardziej toksyczny składnik, o działaniu narkotycznym i drażniącym), palustrol, mircen, cymen oraz inne mono- i seskwiterpeny; skład i udział ledolu silnie zależą od populacji, siedliska i terminu zbioru — surowiec nie jest chemicznie jednorodny. Ponadto: glikozydy fenolowe (arbutyna), flawonoidy (kwercetyna, hiperozyd, kwercytryna), garbniki, kwasy fenolowe, żywice, andromedotoksyna (grajanotoksyna) — związek kardio- i neurotoksyczny typowy dla rodziny wrzosowatych.

Właściwości

• Wykrztuśne i przeciwkaszlowe (olejek drażni śluzówkę oskrzeli, upłynniając wydzielinę — dawne zastosowanie w kokluszu i przewlekłym nieżycie oskrzeli), przeciwbakteryjne, moczopędne (arbutyna, słabsza niż w mącznicy), napotne, przeciwzapalne i przeciwbólowe przy stosowaniu zewnętrznym w bólach reumatycznych, nerwobólach i stanach zapalnych stawów. Silnie owadobójcze i odstraszające — to zastosowanie jest dziś najbezpieczniejsze i najlepiej uzasadnione: susz odstrasza mole, pluskwy i komary. W większych dawkach olejek działa narkotycznie i drażniąco na ośrodkowy układ nerwowy i nerki. W homeopatii Ledum palustre jest jednym z częściej stosowanych surowców (m.in. rany kłute, ukąszenia).

Zastosowanie

SUROWIEC TRUJĄCY — nie nadaje się do samodzielnego przyrządzania i picia naparów. Bagno nie jest ziołem do domowej apteczki: dawka lecznicza olejku leży blisko dawki toksycznej, a zawartość ledolu w surowcu jest zmienna, więc nie da się jej w warunkach domowych oszacować. Wewnętrznie wolno je stosować wyłącznie w postaci gotowych, standaryzowanych preparatów aptecznych i homeopatycznych, wydawanych i dawkowanych przez farmaceutę lub lekarza — nie podajemy tu żadnych dawek do przygotowania w domu, bo ich stosowanie na własną rękę grozi zatruciem. Dopuszczalne zastosowania własne: zewnętrznie — nalewka lub wyciąg olejowy z ziela do wcierania przy bólach reumatycznych, mięśniowych i stawowych (na nieuszkodzoną skórę, na ograniczoną powierzchnię, nie u dzieci, nie w ciąży); okłady na stłuczenia. Gospodarczo — suszone pędy w woreczkach do szaf i pościeli jako środek odstraszający mole i pluskwy, wiązki w oknach przeciw komarom, susz do wykurzania owadów z pomieszczeń. Tradycyjne zaprawianie piwa bagnem i „herbata” z bagna to praktyki historyczne — nie należy ich powtarzać.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — w wyższej ulatnia się olejek, w którym tkwi cała wartość surowca; nie suszyć w piekarniku ani na słońcu. Suszenie i mielenie prowadzić w przewiewnym pomieszczeniu lub na zewnątrz: opary drażnią, a w zamkniętym pomieszczeniu wywołują ból głowy, senność i nudności — zbieracze i pracownicy zielarni znają ten efekt dobrze. Dobry susz ma szarozielone liście z wyraźnie rdzawym, filcowatym spodem, podwiniętym brzegiem i silnym, ostro-żywicznym zapachem po roztarciu; brak zapachu oznacza surowiec przetrzymany lub przesuszony w wysokiej temperaturze i bezwartościowy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, oddzielnie od innych ziół (zapach przechodzi na sąsiedni surowiec!), do 12 miesięcy. Rozpoznawanie w terenie i odróżnianie: bagno ma liście podwinięte i rdzawo owłosione spodem, kwiaty białe w baldachogronie; modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia), rosnąca w tych samych mszarach, ma liście sinawe spodem, nagie, a kwiaty różowe, dzbaneczkowate — również jest trująca; borówka bagienna ma liście miękkie, opadające na zimę, i niebieskie owoce. Uwaga na miód: nektar bagna i pokrewnych wrzosowatych może zawierać grajanotoksyny — miód z rejonów masowego kwitnienia bagna bywa odurzający. Praktyczna zasada: bagno to zioło, które trzyma się w domu jako środek na mole, a nie jako herbatkę.

Przeciwwskazania