Adansonia digitata
Afrykańskie drzewo o beczkowatym pniu, którego suchy miąższ owocu jest bogatym w witaminę C i pektyny surowcem odżywczo-osłaniającym, a nie lekiem.
Baobab afrykański to ikoniczne drzewo sawanny, żyjące setki, a według części pomiarów nawet ponad tysiąc lat, magazynujące wodę w potężnym, beczkowatym pniu. W zielarstwie liczy się przede wszystkim miąższ owocu — jedyny na świecie owoc, który zasycha naturalnie na drzewie i po zbiorze nie wymaga suszenia. Jest to surowiec z gruntu odżywczy, nie leczniczy: jego wartość opiera się na wysokiej zawartości witaminy C, pektyn i błonnika rozpuszczalnego, a nie na substancjach o działaniu farmakologicznym. W Unii Europejskiej miąższ ma status nowej żywności (novel food) dopuszczonej od 2008 roku, dzięki czemu legalnie występuje jako składnik żywności i suplementów. Liście i kora mają w Afryce znaczenie ludowe i pokarmowe, ale w polskim obrocie praktycznie nie występują.
Drzewo wysokości 5–25 m, o niezwykłym pokroju: pień beczkowaty, ogromnie gruby (nierzadko 7–11 m obwodu, u okazów wiekowych znacznie więcej), często rozdęty i porytymi bruzdami; korona stosunkowo niewielka, złożona z grubych, sękatych konarów, które w bezlistnym stanie przypominają korzenie sterczące ku niebu — stąd nazwa „drzewo do góry nogami”. Kora gładka, szara do rudobrunatnej, włóknista, gruba, gąbczasta, zdolna do regeneracji po zdarciu. Liście długoogonkowe, dłoniasto złożone z 5–9 listków (u młodych drzew pojedyncze lub trójlistkowe) — stąd epitet „palczasta”; listki eliptyczne do odwrotnie jajowatych, całobrzegie, skórzaste, o pierzastym użyłkowaniu. Drzewo jest zrzucające liście na porę suchą i przez większą część roku stoi nagie. Kwiaty pojedyncze, zwisające na długich (do 1 m) szypułkach, bardzo duże (średnica 10–20 cm), o pięciu grubych, mięsistych, białych, odgiętych ku górze płatkach i masywnej, kulistej kuli licznych pręcików — nie tworzą kwiatostanu, wyrastają pojedynczo. Kwitną nocą, zapylane przez nietoperze, więdną w ciągu doby. Owoc jest jajowaty do walcowatego, długości 10–30 cm, zwisający na sztywnej szypułce, pokryty aksamitną, zielonkawoszarą, welurową skorupą; wewnątrz — suchy, kredowobiały, kruchy miąższ podzielony na segmenty przez czerwonawe włókna, z licznymi nerkowatymi, ciemnobrunatnymi nasionami. System korzeniowy rozległy, płytki i szeroko rozpostarty.
Gatunek rodzimy dla suchych sawann Afryki subsaharyjskiej — od Sahelu (Senegal, Mali, Burkina Faso, Sudan) przez Afrykę Wschodnią (Kenia, Tanzania, Malawi) po południe kontynentu (Zimbabwe, RPA); introdukowany także w Indiach i na Madagaskarze (choć madagaskarskie baobaby to inne gatunki rodzaju Adansonia). Rośnie na sawannie, w widnych, gorących i suchych formacjach do ok. 1000 m n.p.m., zwykle pojedynczo, rzadko w zwartych skupieniach. W Polsce nie występuje w naturze i nie może być uprawiany na zewnątrz; można go hodować jedynie jako roślinę doniczkową-kolekcjonerską, w formie zminiaturyzowanej, bez owocowania. Do Polski trafia wyłącznie sproszkowany miąższ owocu (najczęściej z Senegalu, Malawi, Zimbabwe i RPA), importowany jako novel food przez firmy suplementowe.
Drzewo klimatu gorącego i suchego. Stanowisko pełne słońce, gleba bezwzględnie przepuszczalna, piaszczysta lub piaszczysto-żwirowa, uboga, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Toleruje długie susze — magazynuje wodę w tkance pnia — ale nie znosi stałej wilgoci przy korzeniach; nadmiar wody powoduje gnicie. Mrozoodporność zerowa: temperatura poniżej ok. 5 °C uszkadza roślinę, a przymrozek zabija. W uprawie doniczkowej w Polsce wymaga suchego, jasnego i ciepłego przezimowania (min. 12–15 °C) z niemal całkowitym wstrzymaniem podlewania w okresie bezlistnym. W Polsce nie ma zbioru ze stanu naturalnego — surowiec kupuje się gotowy; ryzyko przy zakupie stanowią proszki zanieczyszczone lub rozcieńczane skrobią, a nie zanieczyszczenie środowiskowe stanowiska.
miąższ owocu, suchy (Adansoniae digitatae fructus pulpa) — surowiec podstawowy, w obrocie jako proszek; pomocniczo liść (Adansoniae folium) i olej z nasion, głównie kosmetycznie. Nie jest to roślina lecznicza w rozumieniu farmakopealnym — brak monografii i uznanych wskazań leczniczych; wartość surowca jest odżywcza
Owoce — jedyny surowiec o znaczeniu handlowym — zbiera się w porze suchej, po ich pełnym dojrzeniu i naturalnym zaschnięciu na drzewie (w Afryce Zachodniej i Południowej mniej więcej od marca do czerwca, zależnie od strefy). Owoc zbiera się dojrzały, gdy szypułka zdrewnieje, a owoc potrząśnięty grzechocze nasionami; nie zrywa się owoców zielonych. Po zbiorze rozbija się twardą skorupę, oddziela kredowy miąższ od nasion i włókien i przesiewa go na proszek — surowiec nie wymaga suszenia, bo zasycha na drzewie do kilku procent wilgotności. Liście zbiera się w porze deszczowej, gdy są młode i miękkie (surowiec spożywczy, lokalny). Nasiona i tłoczony z nich olej — po zbiorze owocu.
Miąższ owocu: kwas askorbinowy (witamina C) w wysokim udziale — surowiec należy do najbogatszych w witaminę C produktów roślinnych w obrocie, choć podawane zawartości wahają się znacznie w zależności od pochodzenia i obróbki; pektyny i inne rozpuszczalne polisacharydy (dominująca frakcja miąższu), błonnik nierozpuszczalny, kwasy organiczne (cytrynowy, winowy, jabłkowy, bursztynowy — odpowiadają za kwaśny smak), potas, wapń, magnez, żelazo, polifenole i procyjanidyny o działaniu przeciwutleniającym, niewielkie ilości cukrów prostych. Liście: śluzy, flawonoidy, wapń, prowitamina A. Nasiona: olej tłuszczowy z kwasem oleinowym, linolowym i palmitynowym, białko, cyklopropenowe kwasy tłuszczowe (sterkulowy, malwalowy) w oleju nierafinowanym.
Miąższ w proszku: 1–2 łyżeczki (ok. 5–10 g) dziennie, rozmieszane w wodzie, soku, jogurcie lub koktajlu; nie zalewać wrzątkiem — wysoka temperatura niszczy witaminę C, która jest głównym walorem surowca. Proszek nie rozpuszcza się całkowicie, tworzy lekko kwaskowatą, kremową zawiesinę o smaku przypominającym cytrynę z gruszką. Przy skłonności do biegunki dawkę można podzielić i podawać w małych porcjach z dużą ilością płynu. Nie sporządza się z baobabu naparów ani odwarów w celach leczniczych — nie ma to sensu ani uzasadnienia. Nalewka: nie stosuje się. Olej z nasion — zewnętrznie, kilka kropli wcierane w suchą skórę, blizny lub włosy. Traktuj baobab jak żywność funkcjonalną: dodatek do diety, nie kurację.
Surowiec kupuje się gotowy, nie suszy. Proszek przechowywać w szczelnym, nieprzepuszczającym światła pojemniku, w chłodzie i suchu — witamina C degraduje się pod wpływem światła, ciepła i wilgoci, a to główny wskaźnik jakości. Realny okres przydatności to 12–24 miesiące, ale zawartość witaminy C spada z każdym miesiącem, więc kupuj małe opakowania z jak najświeższą datą produkcji. Dobry proszek jest jednolicie kremowy do jasnobeżowego, drobny, sypki i wyraźnie kwaśny w smaku; proszek szary, żółtawy, zbrylony lub mdły w smaku jest stary albo rozcieńczany (skrobią, maltodekstryną, mączką z nasion). Włóknista faktura i widoczne ciemne okruchy oznaczają gorsze przesianie. Kluczowa uwaga rynkowa: baobab jest surowcem mocno marketingowanym jako „superfood”, a większość deklaracji zdrowotnych na etykietach jest bezpodstawna — sprzedawaj go uczciwie, jako dobre źródło witaminy C i błonnika, i nie obiecuj klientom działania leczniczego. Olej z nasion do celów spożywczych musi być rafinowany (nierafinowany zawiera cyklopropenowe kwasy tłuszczowe) — do skóry nadaje się nierafinowany. Nie mylić z baobabami madagaskarskimi (A. grandidieri, A. za) — mają inny miąższ i nie są dopuszczone jako novel food w UE.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.