Barwinek pospolity

Opis

Barwinek pospolity znany jest głównie jako zimozielona okrywowa roślina cmentarzy, parków i grabowych lasów, a w kulturze ludowej jako roślina wianków weselnych i symbol wierności. W lecznictwie liczy się z jednego powodu: zawiera alkaloidy indolowe, przede wszystkim winkaminę, z której otrzymuje się półsyntetyczną winpocetynę — lek poprawiający przepływ mózgowy i metabolizm neuronów. To jednak surowiec alkaloidowy o wąskim marginesie bezpieczeństwa; nie jest to zioło do parzenia herbatki. W Polsce barwinek jest objęty ochroną gatunkową, więc nie wolno go pozyskiwać ze stanowisk naturalnych.

Wygląd

Zimozielona krzewinka wysokości 10–20 cm, tworząca zwarte, rozległe darnie. Pędy dwojakiego rodzaju — płonne, długie (do 1 m), płożące się i korzeniące w węzłach oraz krótkie, wzniesione pędy kwiatonośne. Liście naprzeciwległe, skórzaste, zimozielone, eliptyczne do lancetowatych, długości 2–5 cm, całobrzegie, nagie, ciemnozielone i wyraźnie błyszczące na wierzchu, jaśniejsze spodem, o krótkim ogonku i widocznym, jasnym nerwie głównym — brzeg blaszki NIE jest orzęsiony (u barwinka większego, Vinca major, liście są sercowate u nasady i mają orzęsione brzegi). Kwiaty pojedyncze, wyrastające z kątów liści na wzniesionych szypułkach, średnicy 2–3 cm; korona zrosłopłatkowa, lejkowato-talerzykowata, o pięciu skośnie ściętych, niesymetrycznych (wiatraczkowato skręconych) łatkach barwy niebieskofioletowej, rzadziej białej lub różowej, z jasnym, pięciokątnym gardłem. Kielich krótki, nieorzęsiony. Owoc: para wąskich, walcowatych mieszków — zawiązywany w Polsce rzadko, roślina rozmnaża się głównie wegetatywnie przez ukorzeniające się pędy. Organ podziemny: cienkie, płytkie, płożące kłącza z licznymi korzeniami przybyszowymi. Roślina nie zawiera soku mlecznego mimo przynależności do toinowatych — to cecha pomocnicza w rozpoznawaniu.

Gdzie rośnie

Rośnie w widnych lasach liściastych — grądach, buczynach, dąbrowach, w zaroślach, na zboczach i skarpach, w wąwozach lessowych, na obrzeżach lasów. W Polsce występuje rozproszony, częściej w południowej i zachodniej części kraju; wiele stanowisk to pozostałości dawnych ogrodów, parków dworskich i cmentarzy, skąd roślina zdziczała — bywa uznawany za gatunek uprawny zdziczały. Preferuje gleby zasobne w próchnicę i wapń, w umiarkowanym cieniu. Powszechnie sadzony jako roślina okrywowa w parkach, na cmentarzach i w ogrodach — i to jest jedyne dopuszczalne źródło surowca.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego — barwinek to jedna z niewielu roślin dobrze rosnących w suchym cieniu pod drzewami; w pełnym słońcu liście żółkną i przypalają się. Gleba żyzna, próchniczna, gliniasto-próchnicza, świeża, przepuszczalna, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,0–7,5); źle znosi gleby kwaśne, jałowe piaski i podmokłość. W pełni mrozoodporny w warunkach polskich (zimozielony, liście przezimowują pod śniegiem; w bezśnieżne, mroźne i słoneczne zimy mogą się przypalać). Rozmnaża się bardzo łatwo z sadzonek pędowych i przez podział darni. Gdzie NIE zbierać: bezwzględnie nie pozyskiwać ze stanowisk naturalnych i półnaturalnych w lasach — gatunek jest w Polsce objęty ochroną częściową, a zbiór dziko rosnących roślin bez zezwolenia jest zabroniony. Nie zbierać z cmentarzy i parków miejskich (opryski, zanieczyszczenia, kwestie kulturowe). Surowiec pozyskiwać wyłącznie z własnej uprawy ogrodowej lub kupować z legalnych plantacji.

Surowiec

ziele (Vincae minoris herba) — surowiec alkaloidowy, silnie działający; wykorzystywany przemysłowo do pozyskiwania winkaminy. Nie nadaje się do samodzielnego sporządzania preparatów; w lecznictwie występuje wyłącznie w postaci gotowych, standaryzowanych leków (winpocetyna) i preparatów aptecznych

Termin zbioru

Ziele — od maja do września, przy czym najwyższą zawartość alkaloidów notuje się w okresie kwitnienia i tuż po nim (kwiecień–czerwiec) oraz w liściach w pełni wyrośniętych; w praktyce plantacyjnej ścina się ulistnione pędy w czasie kwitnienia. Ścinać sekatorem nadziemne pędy 2–3 cm nad ziemią, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy; darń szybko odrasta i można zbierać dwukrotnie w sezonie. Zbiór prowadzić w rękawicach. Nie wyrywać roślin z kłączami. Korzeni i kłączy się nie zbiera. Uwaga: dla przeciętnego zielarza właściwym „terminem zbioru” barwinka jest wizyta w aptece — surowiec ten nie jest przeznaczony do domowego przerobu.

Skład chemiczny

Alkaloidy indolowe (do kilku procent w suchym zielu, zawartość silnie zmienna w zależności od pochodzenia, terminu zbioru i części rośliny) — ponad kilkadziesiąt zidentyfikowanych związków, z których najważniejsze to winkamina (główny alkaloid o działaniu naczyniowym, substrat do produkcji winpocetyny), wincyna, wincaminoreina, winkaminoryna, izowinkamina, minorina, rezerpinina; ponadto garbniki, flawonoidy (m.in. rutyna, kwercetyna), kwasy fenolowe, kwas ursolowy, pektyny, karotenoidy, witamina C, sole mineralne (mangan). Barwinek NIE zawiera alkaloidów przeciwnowotworowych typu winkrystyny i winblastyny — te pochodzą z barwinka różyczkowego (Catharanthus roseus), rośliny z innego rodzaju, i mylenie tych dwóch gatunków jest częstym i poważnym błędem.

Właściwości

• Winkamina rozszerza naczynia krwionośne mózgu i zwiększa mózgowy przepływ krwi, poprawia zaopatrzenie neuronów w tlen i glukozę oraz wykorzystanie tlenu przez tkankę nerwową, nie powodując przy tym zjawiska podkradania (nie pogarsza ukrwienia obszarów zdrowych). Poprawia właściwości reologiczne krwi (zmniejsza agregację płytek i lepkość krwi). Stąd zastosowanie standaryzowanych preparatów w przewlekłej niewydolności krążenia mózgowego, zaburzeniach pamięci i koncentracji o podłożu naczyniowym, zawrotach głowy i szumach usznych pochodzenia naczyniowego, w rehabilitacji po udarze niedokrwiennym oraz w wybranych zaburzeniach naczyniowych oka i ucha wewnętrznego. Całe ziele wykazuje ponadto działanie hipotensyjne (obniża ciśnienie), ściągające (garbniki) i przeciwkrwotoczne — w medycynie ludowej używano go zewnętrznie na rany, stany zapalne jamy ustnej i gardła oraz do zatrzymywania krwawień. Alkaloidy barwinka działają jednak także na serce i ciśnienie w sposób trudny do przewidzenia przy niestandaryzowanym surowcu — to główny powód, dla którego domowe przetwory z tej rośliny są niebezpieczne.

Zastosowanie

SUROWIEC SILNIE DZIAŁAJĄCY — nie nadaje się do samodzielnego stosowania. Barwinka nie parzy się jako herbatki, nie robi się z niego domowych nalewek ani odwarów do picia: zawartość alkaloidów w zielu jest zmienna, a ich działanie na ciśnienie tętnicze, rytm serca i przepływ mózgowy jest zbyt silne, by dawkować je „na łyżkę suszu”. Dlatego nie podajemy tu proporcji naparu ani dawek do przygotowania w domu. Wewnętrznie barwinek stosuje się wyłącznie w postaci gotowych, standaryzowanych preparatów aptecznych — leków i suplementów zawierających winpocetynę lub winkaminę — dawkowanych zgodnie z ulotką i zaleceniem lekarza, zwykle w kuracjach kilkutygodniowych, a efekt kliniczny ujawnia się stopniowo, po kilku tygodniach stosowania. W medycynie ludowej odwarów z ziela używano zewnętrznie do płukania jamy ustnej i gardła oraz jako okładów na trudno gojące się rany i stany zapalne skóry — takie zastosowanie zewnętrzne jest stosunkowo bezpieczne, ale i ono nie powinno być prowadzone u dzieci, kobiet w ciąży i osób z nadciśnieniem leczonym farmakologicznie. Roślina ma dziś dla zielarza znaczenie przede wszystkim ozdobne i historyczne, a leczniczo — wyłącznie za pośrednictwem apteki.

Uwagi dla zielarza

Podstawowa uwaga prawna: barwinek pospolity jest w Polsce objęty ochroną gatunkową (częściową) — nie wolno go zbierać ze stanowisk naturalnych w lasach, wykopywać ani niszczyć. Surowiec pochodzi z upraw. Jeśli prowadzisz własną uprawę: darń rozmnaża się banalnie łatwo z sadzonek pędowych, roślina jest długowieczna i zagłusza chwasty — to najlepsza roślina okrywowa pod drzewami. Suszenie ziela: w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą; skórzaste liście schną powoli — dosuszyć do pełnej łamliwości, bo niedosuszony surowiec pleśnieje. Dobry susz ma ciemnozielone, zachowujące połysk liście, bez brunatnych plam; surowiec zbrunatniały i wyblakły jest przetrzymany. Przechowywać jak surowce silnie działające — osobno, w opisanym, szczelnym, ciemnym naczyniu, poza zasięgiem dzieci, do 12 miesięcy. Najgroźniejsza pomyłka pojęciowa w tej roślinie nie dotyczy zbioru, lecz nazwy: barwinek pospolity (Vinca minor) to NIE jest barwinek różyczkowy (Catharanthus roseus), z którego pochodzą cytostatyki winkrystyna i winblastyna — spotykane w internecie opisy przypisujące Vinca minor działanie przeciwnowotworowe są błędem, a próby leczenia się nim nowotworu są równie bezskuteczne, co niebezpieczne. Vinca major (barwinek większy, o liściach sercowatych i orzęsionych, w Polsce uprawiany, wrażliwy na mróz) zawiera podobne, ale inaczej ułożone alkaloidy i nie jest zamiennikiem. Klientowi pytającemu o barwinek „na pamięć” należy powiedzieć wprost: kupuje się gotowy preparat, nie zbiera się ziela.

Przeciwwskazania