Bazylia pospolita

Opis

Bazylia pospolita pochodzi z tropikalnej Azji, ale w Polsce od stuleci uprawia się ją w ogrodach, na rabatach ziołowych i w doniczkach. W zielarstwie ceniona głównie jako surowiec olejkowy o działaniu rozkurczowym, wiatropędnym i lekko uspokajającym — ziele bazylii było klasycznym składnikiem ziołowych mieszanek na niestrawność i wzdęcia. Współcześnie jej rola przesunęła się w stronę kulinariów, co nie umniejsza wartości naparu z suszonego ziela. Zapach roślinie nadaje olejek eteryczny gromadzony we włoskach gruczołowych na liściach — dlatego surowiec traci wartość, gdy jest źle suszony. Odmiany różnią się barwą liści i profilem zapachowym, od anyżowego po cytrynowy i goździkowy.

Wygląd

Roślina jednoroczna o wysokości 30–60 cm, tworząca zwarty, rozgałęziony krzaczek. Łodyga wzniesiona, czterokanciasta — typowa dla jasnotowatych — u nasady drewniejąca, zwykle naga lub słabo owłosiona. Liście naprzeciwległe, ogonkowe, jajowate do jajowatolancetowatych, o brzegu całobrzegim lub słabo, płytko ząbkowanym, z wyraźnym pierzastym użyłkowaniem, często lekko wypukłe (bąblowate) między nerwami i połyskujące; u odmian czerwonych antocyjanowo przebarwione. Kwiatostan to szczytowe, luźne grono nibyokółków — w każdym okółku po kilka drobnych kwiatów wyrastających z kątów przysadek. Kwiaty grzbieciste, dwuwargowe, białe do bladoróżowych, kielich zrosłodziałkowy, trwały, po przekwitnieniu powiększony. Owoc rozłupuje się na cztery ciemnobrunatne rozłupki, które w wodzie śluzowacieją. Korzeń palowy, płytki, silnie rozgałęziony. Cała roślina po roztarciu wydziela intensywny, korzenno-anyżowy zapach.

Gdzie rośnie

W Polsce nie występuje dziko — jest wyłącznie rośliną uprawną. Pochodzi z tropikalnej i subtropikalnej Azji (Indie, Iran), skąd rozprzestrzeniła się przez basen Morza Śródziemnego. Uprawiana w ogrodach przydomowych, na działkach, w gruncie i pod osłonami, a także towarowo na potrzeby przemysłu przyprawowego. Susz i olejek sprowadzane głównie z Egiptu, krajów śródziemnomorskich i Indii.

Warunki

Stanowisko ciepłe, w pełnym słońcu, osłonięte od wiatru. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Roślina całkowicie nieodporna na mróz — ginie już przy lekkim przymrozku, dlatego wysiew do gruntu dopiero po połowie maja lub uprawa z rozsady. Nie znosi zimnej, zbitej i podmokłej gleby ani chłodnych nocy; przy przelaniu szybko gnije u szyjki korzeniowej. Nie uprawiać i nie zbierać przy ruchliwych drogach oraz na świeżo nawożonych azotem grządkach — silne nawożenie azotowe daje bujne, ale ubogie w olejek ziele.

Surowiec

ziele (Basilici herba), liść (Basilici folium), olejek bazyliowy (Basilici aetheroleum)

Termin zbioru

Ziele — od lipca do września, w początkach kwitnienia, gdy zawartość olejku jest najwyższa; ścinać całe pędy 10–15 cm nad ziemią, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, przed południem. Roślina odrasta, więc możliwe są 2–3 pokosy w sezonie, ostatni najpóźniej na przełomie sierpnia i września. Liście do bieżącego użytku — przez cały okres wegetacji, systematyczne szczypanie wierzchołków opóźnia kwitnienie i zagęszcza krzaczek. Nasiona (na siew) — we wrześniu, gdy dolne kielichy zbrunatnieją.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (zwykle poniżej 1% w suszu) o zmiennym składzie zależnym od odmiany i chemotypu: linalol, estragol (metylochawikol), eugenol, cyneol, metyloeugenol, cynamonian metylu, kamfora. Ponadto garbniki, kwasy fenolowe (rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy), flawonoidy, saponiny, śluzy (zwłaszcza w nasionach), triterpeny i sole mineralne. Chemotypy linalolowe uchodzą za najcenniejsze przyprawowo, estragolowe traktuje się ostrożniej.

Właściwości

• Rozkurczowo na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, wiatropędnie, żołądkowo — pobudza wydzielanie soku żołądkowego i poprawia apetyt. Łagodnie moczopędnie i przeciwbakteryjnie (dzięki olejkowi), przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie (kwas rozmarynowy). Ludowo stosowana jako środek uspokajający i przeciw migrenowym bólom głowy na tle nerwowym oraz mlekopędny u karmiących. Zewnętrznie napar używany do płukanek przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz do okładów na trudno gojące się rany.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut pod przykryciem (przykrycie jest konieczne — inaczej olejek ulatnia się z parą). Pić 2–3 razy dziennie po posiłkach przy wzdęciach i uczuciu pełności. Do płukanek — napar dwukrotnie mocniejszy, letni, kilka razy dziennie. Świeże liście dodawane do potraw pod koniec gotowania lub na surowo; gotowanie niszczy aromat. Olejku bazyliowego nie stosować doustnie bez wskazań i konsultacji — zewnętrznie tylko silnie rozcieńczony w oleju bazowym.

Uwagi dla zielarza

Suszyć wyłącznie w cieniu i przewiewie, w cienkiej warstwie, w temperaturze nieprzekraczającej 35 °C — bazylia jest wyjątkowo wrażliwa: w wyższej temperaturze traci olejek, a liście brunatnieją i pachną sianem. Dobry susz zachowuje ciemnozieloną barwę i wyraźny korzenny zapach po roztarciu; szarozielony lub bezwonny susz jest bezwartościowy. Nie rozdrabniać przed przechowywaniem — całe liście dłużej trzymają aromat. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych słojach, z dala od źródeł ciepła. Alternatywnie liście mrozić lub zalewać oliwą — to lepiej zachowuje profil zapachowy niż suszenie. W mieszankach łączy się z miętą, melisą, kminkiem i koprem włoskim (mieszanki wiatropędne) oraz z rumiankiem i majerankiem (żołądkowe). Typowy błąd: zbiór po zawiązaniu nasion — ziele jest wtedy zdrewniałe i ubogie w olejek.

Przeciwwskazania