Bażyna czarna

Opis

Bażyna czarna to niska, wrzosowato wyglądająca krzewinka północnych torfowisk, borów bagiennych i nadmorskich wydm. W Polsce jest reliktem chłodnych okresów polodowcowych — występuje wyspowo, na nielicznych stanowiskach, i podlega ochronie gatunkowej, dlatego nie jest i nie może być surowcem pozyskiwanym ze stanu naturalnego. Znaczenie ma przede wszystkim w tradycji ludów Północy (Skandynawia, Syberia, Alaska, Grenlandia), gdzie owoce jadano na surowo i przetwarzano, a wywary z ziela stosowano ludowo jako środek moczopędny i wzmacniający. W polskim zielarstwie pełni rolę ciekawostki botanicznej i gatunku chronionego, o którym zielarz powinien wiedzieć głównie po to, by go nie zrywać i nie mylić z borówką bagienną czy żurawiną.

Wygląd

Zimozielona krzewinka o pędach płożących się i tworzących gęste, darniowe kobierce, wysokości zaledwie 10–30 cm, o długości pędów dochodzącej do kilkudziesięciu centymetrów. Łodygi cienkie, w dole drewniejące, czerwonobrunatne, gęsto ulistnione, młode pędy owłosione. Liście drobne (3–6 mm), skrętoległe lub gęsto, niemal okółkowo skupione, igiełkowate do wąskorównowąskich, całobrzegie, ciemnozielone, sztywne, silnie podwinięte brzegami ku dołowi tak, że na spodniej stronie tworzą wąską, białą bruzdę biegnącą wzdłuż nerwu — to cecha diagnostyczna, którą widać przez lupę. Kwiaty niepozorne, drobne, pojedyncze, siedzące w kątach liści, o trzech różowawych lub purpurowych działkach i płatkach, zwykle rozdzielnopłciowe (roślina najczęściej dwupienna); brak wyraźnego, złożonego kwiatostanu. Owoc to kulisty pestkowiec średnicy 4–7 mm, w dojrzałości lśniąco czarny (rzadziej czerwonawy), o wodnistym, mdłym miąższu i kilku twardych pestkach; owoce siedzą pojedynczo wzdłuż pędu, nie w gronach. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony, z mikoryzą.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek rzadki, o wyspowym zasięgu — spotykany głównie na wybrzeżu Bałtyku (wydmy szare i bory bażynowe Pobrzeża, m.in. Słowiński Park Narodowy, Mierzeja Wiślana), na torfowiskach wysokich Pomorza i Polski północno-wschodniej oraz na nielicznych stanowiskach w Sudetach i Karpatach (piętro subalpejskie). Rośnie w borach bażynowych, na torfowiskach wysokich, wrzosowiskach, w luźnych borach sosnowych na ubogich piaskach i w zaroślach kosodrzewiny. Poza Polską pospolita w strefie borealnej i arktycznej całej półkuli północnej.

Warunki

Stanowisko pełne słońca lub półcień, chłodne i przewiewne. Gleba skrajnie uboga, kwaśna (pH 3,5–5,0), piaszczysta, torfowa lub próchniczno-piaszczysta, stale wilgotna, ale przepuszczalna; roślina nie znosi gleb wapiennych ani żyznych. Doskonale mrozoodporna — jest gatunkiem arktyczno-borealnym. Nie zbierać z żadnych stanowisk naturalnych: bażyna jest w Polsce chroniona, a jej płaty regenerują się bardzo powoli i są niszczone już przez samo wydeptywanie. Jeżeli ktoś chce mieć ją w kolekcji, jedyną dopuszczalną drogą jest materiał z uprawy (szkółki roślin wrzosowatych i skalnych).

Surowiec

Brak surowca zielarskiego dostępnego legalnie w Polsce — gatunek objęty ochroną gatunkową, nie wolno go pozyskiwać ze stanowisk naturalnych. W tradycji ludów Północy używano owoców (jagód) i ulistnionych pędów, ale roślina nie ma monografii farmakopealnej ani ustalonego zastosowania leczniczego.

Termin zbioru

Nie prowadzi się zbioru — gatunek chroniony. Tam, gdzie roślina jest pospolita i legalnie zbierana (kraje nordyckie, Rosja, Ameryka Północna), owoce zbiera się od sierpnia do października, a często dopiero po pierwszych przymrozkach, które łagodzą ich mdły smak; ulistnione pędy — latem, w pełni wegetacji. Owoce potrafią przetrwać na krzewinkach przez zimę i bywają zbierane wczesną wiosną.

Skład chemiczny

Owoce: antocyjany (głównie glikozydy delfinidyny, cyjanidyny i petunidyny — stąd intensywna czarno-fioletowa barwa soku), kwasy fenolowe, flawonoidy (kwercetyna, myrycetyna), garbniki, kwasy organiczne, niewielkie ilości cukrów, witamina C. Ziele i pędy: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śladowo olejek eteryczny. Roślina jest przy tym słabo przebadana farmakologicznie i nie ma ustalonego, standaryzowanego profilu substancji czynnych — publikowane dane pochodzą głównie z badań nad materiałem skandynawskim i syberyjskim.

Właściwości

• Roślinie przypisuje się — w oparciu o tradycję ludów Północy, a nie o badania kliniczne — działanie ściągające, moczopędne i ogólnie wzmacniające. Owoce są bogate w antocyjany, więc wykazują wyraźną aktywność antyoksydacyjną w badaniach laboratoryjnych; nie przekłada się to jednak na potwierdzone wskazania lecznicze. W medycynie ludowej Skandynawii i Syberii wywar z pędów stosowano przy dolegliwościach nerkowych, przy biegunkach i „na wzmocnienie”, a owoce jako źródło pożywienia i witamin w warunkach arktycznych. W polskim zielarstwie bażyna nie ma statusu rośliny leczniczej i nie występuje w mieszankach.

Zastosowanie

W Polsce roślina nie ma zastosowania leczniczego i nie należy jej pozyskiwać — jest chroniona. Owoce, tam gdzie zbiór jest legalny, mają zastosowanie wyłącznie spożywcze: są jadalne, ale wodniste i mdłe, dlatego przerabia się je na soki, kisiele, konfitury i nalewki, zwykle w mieszance z owocami kwaśniejszymi (żurawina, borówka brusznica), albo mrozi. Nie podaje się dawek naparów ani odwarów, bo brak ustalonego, bezpiecznego dawkowania i monografii surowca. Zielarz powinien traktować bażynę jako gatunek do rozpoznawania w terenie, nie do zbioru.

Uwagi dla zielarza

Najważniejsza umiejętność praktyczna to poprawne rozpoznanie i odróżnienie od gatunków rosnących w tych samych siedliskach. Bażyna: pędy płożące, liście igiełkowate z podwiniętymi brzegami i białą bruzdą od spodu, owoce czarne, siedzące pojedynczo wzdłuż pędu, z kilkoma twardymi pestkami, miąższ wodnisty i mdły. Borówka czernica (Vaccinium myrtillus): liście szerokie, jajowate, opadające na zimę, pędy kanciaste zielone, owoc soczysta jagoda barwiąca usta na fioletowo. Borówka bagienna (Vaccinium uliginosum): liście szersze, sinozielone, owoc niebieskawy z woskowym nalotem i zielonkawym miąższem. Żurawina (Oxycoccus palustris): nitkowate pędy po mchu, owoc czerwony. Mącznica lekarska (Arctostaphylos uva-ursi, także chroniona): liście skórzaste, odwrotnie jajowate, owoc czerwony. Suszenie i przechowywanie nie mają zastosowania praktycznego wobec zakazu zbioru; owoce ze źródeł uprawnych najlepiej mrozić — suszone stają się twarde i bezwartościowe smakowo. Zapamiętać: bażyna to gatunek do fotografii i notatnika, nie do koszyka.

Przeciwwskazania