Bergamotka

Opis

Bergamotka to cytrus mieszańcowy, prawdopodobnie krzyżówka gorzkiej pomarańczy z cytryną lub limetką, uprawiany niemal wyłącznie na wąskim, nadmorskim pasie Kalabrii w południowych Włoszech. Jej owoc jest zbyt kwaśny i gorzki, by jeść go na surowo — cała wartość tkwi w skórce, z której tłoczy się na zimno olejek eteryczny o jednym z najbardziej rozpoznawalnych zapachów w perfumerii i aromatyzacji. To ten olejek daje herbacie Earl Grey jej charakter. Osobnym, nowszym kierunkiem jest wyciąg polifenolowy z soku i miąższu, badany jako środek obniżający cholesterol. Zielarz musi pamiętać o jednym: olejek bergamotowy zawiera bergapten i jest silnie fototoksyczny — nakładając go na skórę przed słońcem, wywołasz oparzenia i trwałe przebarwienia.

Wygląd

Niewielkie drzewo lub drzewiasty krzew wysokości 3–5 m, o gęstej, kulistej koronie i gładkiej, szarozielonej korze; pędy zielone, kanciaste, z rzadkimi, krótkimi cierniami w kątach liści (mniej licznymi niż u gorzkiej pomarańczy). Liście skrętoległe, pojedyncze, skórzaste, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu, jajowato-lancetowate, z niemal całobrzegim lub bardzo drobno karbowanym brzegiem, o pierzastym użyłkowaniu i — cecha diagnostyczna cytrusów — przezroczystych kropkach zbiorników olejkowych widocznych pod światło; ogonek liściowy wyraźnie, ale wąsko oskrzydlony (u pomarańczy gorzkiej skrzydełko jest szerokie, sercowate, u cytryny niemal go brak). Kwiaty białe, silnie pachnące, pięciopłatkowe, z licznymi pręcikami zrośniętymi nasadami w wiązki; zebrane po kilka w skąpokwiatowe grona w kątach liści lub pojedyncze. Owoc to jagoda typu hesperidium: kulisty do gruszkowatego, wielkości pomarańczy (średnica 7–10 cm), często z drobnym wgłębieniem i wypukłością na szczycie; skórka gruba, gładka do lekko chropowatej, w dojrzałości jasnożółta do zielonkawożółtej, bardzo bogata w gruczoły olejkowe; miąższ zielonkawożółty, podzielony na segmenty, wybitnie kwaśny i gorzki, z niewielką liczbą nasion. System korzeniowy palowy z płytkimi korzeniami bocznymi; w uprawie roślina jest szczepiona na podkładce z gorzkiej pomarańczy.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w stanie dzikim — jest mieszańcem znanym wyłącznie z uprawy. Ponad 80 procent światowej produkcji pochodzi z wąskiego, kilkudziesięciokilometrowego pasa wybrzeża Morza Jońskiego w prowincji Reggio Calabria we Włoszech, gdzie specyficzny mikroklimat (łagodne zimy, wiatry od morza, dobrze drenowane gleby aluwialne) daje olejek o najwyższej jakości; produkcja objęta jest chronioną nazwą pochodzenia Bergamotto di Reggio Calabria. Uprawy pomocnicze istnieją na Wybrzeżu Kości Słoniowej, w Turcji, Argentynie i Brazylii, ale ich olejek jest niżej ceniony. W Polsce roślina nie występuje w naturze i nie może rosnąć w gruncie; do kraju trafia gotowy olejek eteryczny oraz standaryzowane wyciągi — z Włoch, przez firmy aromaterapeutyczne, kosmetyczne i spożywcze.

Warunki

Roślina klimatu śródziemnomorskiego. Stanowisko pełne słońce, osłonięte od zimnych wiatrów. Gleba przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta, żyzna, próchniczna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 6,0–7,0); nie znosi gleb zasadowych i wapiennych (chloroza) ani zastoisk wody. Wymaga regularnej, umiarkowanej wilgotności bez przemoczenia. Mrozoodporność bardzo niska — znosi krótkotrwałe spadki do ok. −3 °C, dłuższy mróz zabija roślinę; polska zima w gruncie jest dla niej wyrokiem. W Polsce możliwa wyłącznie uprawa pojemnikowa z chłodnym, jasnym przezimowaniem w temperaturze 5–10 °C i ograniczonym podlewaniem, ale owocowanie jest wtedy skąpe i olejek nie ma wartości handlowej. Nie ma tu czego zbierać ze stanu naturalnego. Uwaga przy zakupie: olejek z owoców z upraw konwencjonalnych może zawierać pozostałości pestycydów kumulujące się w skórce — do celów kosmetycznych i aromaterapeutycznych wybieraj surowiec z certyfikowanych upraw ekologicznych i z badaniem na pozostałości.

Surowiec

olejek eteryczny ze skórki owocu (Aurantii bergamiae aetheroleum), tłoczony na zimno; ponadto skórka (perykarp) i standaryzowany wyciąg polifenolowy z soku (tzw. bergamot polyphenolic fraction). Liść ma znikome znaczenie

Termin zbioru

Owoce — źródło jedynego liczącego się surowca — zbiera się dojrzałe, od listopada do marca, ze szczytem w grudniu i styczniu; zbiór ręczny, w suchy dzień. Olejek tłoczy się bezzwłocznie po zbiorze, mechanicznie na zimno (tzw. sfumatura, dziś maszynowo — przez ścieranie i wirowanie skórki), nigdy destylacyjnie: destylacja niszczy delikatne estry, a jednocześnie usuwa furanokumaryny, co daje olejek nieporównywalnie gorszy zapachowo, choć bezpieczniejszy fototoksycznie (tzw. FCF — furanocoumarin free — otrzymuje się dodatkowo przez destylację próżniową lub chromatografię). Skórka po tłoczeniu może być suszona jako surowiec pomocniczy. Sok i miąższ, dawniej odpad, dziś przetwarza się na wyciąg polifenolowy — bezpośrednio po tłoczeniu owoców. Olejek najlepszej jakości pochodzi z owoców zbieranych w grudniu, w pełni dojrzałych, ale jeszcze zielonkawożółtych.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny: frakcja lotna w przeważającej części złożona z monoterpenów (limonen — składnik dominujący, gamma-terpinen, beta-pinen, mircen) oraz z estrów i alkoholi odpowiadających za charakter zapachu: octan linalilu (kluczowy marker jakości olejku bergamotowego, obok limonenu) i linalol. Frakcja nielotna (kumarynowa): bergapten (5-metoksypsoralen) — główny sprawca fototoksyczności, ponadto bergamotyna, cytropten, bergaptol. Sok i miąższ: flawanony i ich glikozydy — neoeriocytryna, naryngina, neohesperydyna oraz statynopodobne pochodne brutieridyna i melitydyna, którym przypisuje się działanie hipolipemizujące; kwasy organiczne, witamina C, pektyny.

Właściwości

• Olejek bergamotowy: przeciwbakteryjny i przeciwgrzybiczy, antyseptyczny, przeciwzapalny do stosowania zewnętrznego; w aromaterapii ceniony jako środek uspokajająco-podnoszący nastrój — połączenie octanu linalilu i linalolu daje efekt anksjolityczny i relaksacyjny, potwierdzany w badaniach nad wdychaniem olejku (obniżenie napięcia, korzystny wpływ na parametry stresu). Miejscowo, w rozcieńczeniu, stosowany na trądzik, łojotok i drobne zmiany zapalne skóry. Wyciąg polifenolowy z soku: udokumentowane w badaniach klinicznych działanie hipolipemizujące — obniża cholesterol całkowity i LDL oraz triglicerydy i podnosi HDL, prawdopodobnie przez hamowanie reduktazy HMG-CoA (brutieridyna i melitydyna mają szkielet zbliżony do statyn); obserwuje się też poprawę parametrów glikemii i działanie przeciwutleniające. Wewnętrznie sam olejek nie jest surowcem leczniczym — nie należy go pić.

Zastosowanie

Olejek eteryczny — wyłącznie zewnętrznie i w rozcieńczeniu. Do masażu i pielęgnacji skóry: maksymalnie 0,4 procent olejku w oleju nośnikowym, jeśli miejsce aplikacji będzie wystawione na słońce (to limit podyktowany fototoksycznością bergaptenu, a nie ostrożnością na wyrost); przy stosowaniu na skórę osłoniętą przed światłem dopuszcza się wyższe stężenia, ale nigdy nie nakłada się olejku nierozcieńczonego. Po aplikacji na skórę bezwzględnie unikać słońca i solarium przez co najmniej 12–24 godziny. Dyfuzor/inhalacja: 3–5 kropli na 100 ml wody — to jedyne zastosowanie wolne od ryzyka fototoksyczności. Kąpiel: 3–5 kropli rozprowadzonych wcześniej w emulgatorze (mleko, śmietanka, olej), nigdy wprost do wody. Do celów kosmetycznych na skórę eksponowaną na słońce używaj wyłącznie olejku bez furanokumaryn (oznaczonego jako FCF lub bergapten-free). Aromatyzacja herbaty: kilka kropli olejku spożywczego na 100 g suszu czarnej herbaty, wymieszać i pozostawić w szczelnym słoju na kilka dni — tak powstaje domowy Earl Grey; do spożycia stosować wyłącznie olejek klasy spożywczej. Wyciąg polifenolowy: dostępny jako suplement w kapsułkach, dawkowanie według producenta i po konsultacji — to preparat oddziałujący na gospodarkę lipidową, nie ziołowa herbatka.

Uwagi dla zielarza

Olejek przechowywać bezwzględnie w ciemnym szkle, szczelnie zamknięty, w chłodzie (lodówka jest optymalna), maksymalnie 12–18 miesięcy od otwarcia. Olejki cytrusowe są bogate w limonen, który utlenia się szybko — utleniony limonen traci zapach i staje się alergenem kontaktowym, a więc stary olejek nie tyle jest słabszy, co realnie bardziej uczulający. Dobry olejek bergamotowy jest jasnozielonkawożółty do oliwkowego (nie wodnisto-bezbarwny), o żywym, słodko-cierpkim, kwiatowo-cytrusowym zapachu bez nut zjełczałych. Kluczowa decyzja warsztatowa: olejek tłoczony na zimno (pełny, z furanokumarynami) jest wybitny zapachowo, ale fototoksyczny; wersja FCF jest bezpieczna na skórę, lecz zapachowo płaska. Do dyfuzora bierz zwykły, do kosmetyku na twarz i dłonie — wyłącznie FCF. Najczęstsze błędy: nakładanie olejku bez rozcieńczenia (poparzenie słoneczne z trwałym przebarwieniem, tzw. berloque dermatitis, dawniej częste po perfumach), stosowanie przed plażą, wkraplanie do kąpieli bez emulgatora oraz picie olejku. Nie mylić bergamotki z monardą dwoistą (Monarda didyma), którą po angielsku nazywa się „bee balm” lub „bergamot” — to zupełnie inna roślina z rodziny jasnotowatych, o zapachu tylko z grubsza podobnym; monarda nie jest fototoksyczna i nie zastępuje bergamotki. Uważaj też na tanie olejki „bergamotowe” będące mieszanką limonenu i syntetycznego octanu linalilu — sprawdzaj kartę GC/MS od dostawcy.

Przeciwwskazania