Bez koralowy

Opis

Bez koralowy to krzew leśnych zrębów, borów górskich i zarośli, łatwo rozpoznawalny po jaskrawoczerwonych owocach zebranych w gęste, jajowate wiechy. Kwitnie bardzo wcześnie, jeszcze przed pełnym rozwojem liści, i owocuje już w lipcu — dużo wcześniej niż bez czarny. W przeciwieństwie do bzu czarnego nie jest surowcem zielarskim: nie ma monografii, nie wchodzi w skład mieszanek, a jego nasiona zawierają glikozydy cyjanogenne i są trujące. Miąższ owoców po usunięciu nasion i obróbce termicznej bywa przerabiany na przetwory, ale to praktyka wymagająca wiedzy i ostrożności, nie zielarstwo. Dla zbieracza to gatunek przede wszystkim do rozpoznania i odróżnienia od bzu czarnego i hebdu.

Wygląd

Krzew lub niewielkie drzewko wysokości 1–4 m, o pędach zdrewniałych, wieloletnich, wzniesionych i rozpierzchłych. Młode pędy zielone do brunatnoczerwonawych, z licznymi wyraźnymi przetchlinkami; rdzeń w środku pędu jest gąbczasty i wyraźnie rudobrunatny (u bzu czarnego biały) — to szybka i pewna cecha diagnostyczna widoczna po przecięciu gałązki. Pąki duże, jajowate, czerwonawe, naprzeciwległe. Liście naprzeciwległe, nieparzystopierzastozłożone, złożone zwykle z 5–7 listków lancetowatych do jajowatolancetowatych, długo zaostrzonych, ostro i nierówno piłkowanych, w młodości często czerwonawo nabiegłych, o pierzastym użyłkowaniu; po roztarciu wydzielają nieprzyjemny zapach. Kwiatostan to gęsta, wypukła, jajowata lub stożkowata wiecha (grono złożone) długości 3–8 cm — nie płaski podbaldach jak u bzu czarnego i hebdu; to najważniejsza cecha rozpoznawcza kwitnącej rośliny. Kwiaty drobne, żółtozielonkawe lub zielonkawobiałe (nie czysto białe), o mdłym zapachu, rozwijają się w kwietniu–maju, jeszcze przy niepełnym ulistnieniu. Owoc to jaskrawoczerwony, błyszczący pestkowiec średnicy 3–5 mm, zebrany w gęste, wzniesione, jajowate owocostany; wewnątrz 3–5 twardych nasion. Owocuje wcześnie — od lipca. Korzeń rozgałęziony, płytki.

Gdzie rośnie

W Polsce pospolity w górach i na pogórzach (Karpaty, Sudety) oraz w pasie wyżyn; na niżu rozproszony i częściowo zdziczały z nasadzeń, na północy rzadszy. Rośnie w lasach górskich, w buczynach, borach świerkowych i jodłowych, na zrębach, porębach i przydrożach leśnych, w zaroślach i na skalistych zboczach; jako gatunek pionierski szybko opanowuje leśne zręby i wiatrołomy. Chętnie zajmuje siedliska przekształcone przez człowieka, w tym nasypy i rumowiska.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego; dobrze znosi ocienienie, ale wtedy słabiej owocuje. Gleba żyzna, próchniczna, świeża do wilgotnej, przepuszczalna, o odczynie kwaśnym do obojętnego (pH 5,0–7,0); toleruje gleby kamieniste i inicjalne. Znakomicie mrozoodporny — gatunek górski, wytrzymuje ostre zimy i późne przymrozki. Szybko rośnie, krótko żyje. Nie zbierać owoców z krzewów przy drogach, na nasypach kolejowych ani przy zabudowaniach gospodarczych. Przy nasadzeniach warto pamiętać, że owoce są chętnie roznoszone przez ptaki i roślina łatwo się rozsiewa.

Surowiec

Brak uznanego surowca zielarskiego — gatunek nie ma współczesnego zastosowania leczniczego. Ludowo wykorzystywano korę (Sambuci racemosae cortex) i kwiaty; owoce (bez nasion, po obróbce cieplnej) mają jedynie znaczenie spożywcze. Nasiona i owoce surowe są trujące.

Termin zbioru

Gatunek nie ma zastosowania leczniczego, więc nie prowadzi się klasycznego zbioru surowca. Jeżeli owoce zbiera się na przetwory spożywcze: lipiec–sierpień, gdy pestkowce są w pełni czerwone i miękkie, w suchy dzień, ścinając całe owocostany sekatorem; przerabiać niezwłocznie, nasiona muszą zostać usunięte. Kwiaty (ludowo, marginalnie) — kwiecień–maj, w pełni kwitnienia. Kora (ludowo) — wczesną wiosną, przed rozwojem liści. Praktyczny sens terminów jest głównie rozpoznawczy: gdy w kwietniu widzisz kwitnący „bez” o zielonkawych kwiatach w jajowatej wiesze — to bez koralowy, nie czarny.

Skład chemiczny

Nasiona: glikozydy cyjanogenne (sambunigryna i pokrewne), uwalniające po uszkodzeniu tkanek cyjanowodór — to główne źródło toksyczności; ponadto lektyny drażniące przewód pokarmowy. Miąższ owoców: antocyjany i karotenoidy (barwa), kwasy organiczne, cukry, pektyny, witamina C, garbniki. Kora i liście: garbniki, saponiny, śluzy, żywice, śladowo glikozydy cyjanogenne. Kwiaty: flawonoidy, śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego. Roślina jest słabo zbadana farmakologicznie i nie ma standaryzowanego profilu substancji czynnych.

Właściwości

• Bez koralowy nie ma potwierdzonego, uznanego działania leczniczego i nie jest stosowany we współczesnym zielarstwie. W medycynie ludowej korę i owoce używano jako środek przeczyszczający i wymiotny (działanie wynikające z drażnienia przewodu pokarmowego, nie z korzystnej farmakologii) oraz jako środek moczopędny; kwiatom przypisywano — przez analogię do bzu czarnego — działanie napotne, co nie znajduje potwierdzenia. Miąższ owoców wykazuje aktywność antyoksydacyjną dzięki antocyjanom, ale to własność żywieniowa, nie lecznicza. Praktycznie należy przyjąć, że gatunek ma wartość ekologiczną (pokarm dla ptaków, gatunek pionierski na zrębach) i spożywczą po odpowiedniej obróbce, a nie zielarską.

Zastosowanie

Surowiec nie nadaje się do samodzielnego stosowania leczniczego — nie sporządzać naparów, odwarów ani nalewek z kory, liści czy kwiatów i nie podaje się tu dawek; roślina zawiera związki cyjanogenne i drażniące, a jej domowe użycie kończy się zwykle wymiotami i biegunką. Nie jeść owoców na surowo — surowe pestkowce, a zwłaszcza nasiona, są trujące. Jedyne dopuszczalne wykorzystanie jest spożywcze i wymaga usunięcia nasion oraz obróbki cieplnej: owoce przeciera się przez sito (odrzucając nasiona), a sok gotuje i przerabia na galaretki, kisiele lub wino. Nawet wówczas przetwory spożywa się w niewielkich ilościach, a osoby wrażliwe mogą zareagować mdłościami. Osobom bez doświadczenia odradza się przerób owoców w ogóle — bez czarny daje surowiec bezpieczny i nieporównanie cenniejszy.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznawanie i odróżnianie to jedyna praktyczna umiejętność, jaka jest tu potrzebna. Bez koralowy: rdzeń pędu rudobrunatny, kwiatostan jajowata wiecha, kwiaty zielonkawożółte, kwitnie w kwietniu–maju, owoce CZERWONE, dojrzewają w lipcu. Bez czarny (Sambucus nigra): rdzeń biały, kwiatostan płaski podbaldach, kwiaty kremowobiałe o słodkim zapachu, kwitnie w maju–czerwcu, owoce czarne w zwieszających się owocostanach, dojrzewają w sierpniu–wrześniu — i tylko ten gatunek jest surowcem zielarskim. Bez hebd (Sambucus ebulus): łodyga zielna bez pnia, purpurowe pylniki, wzniesione owocostany czarnych jagód, roślina cuchnąca, trująca. Rozcięcie gałązki i sprawdzenie barwy rdzenia to najszybszy test w terenie. Kolejny sygnał: jeśli w lipcu na zrębie leśnym wiszą czerwone koralowe grona, to bez koralowy — bez czarny w lipcu ma owoce jeszcze zielone. Nie suszyć owoców bzu koralowego i nie trzymać ich w tej samej suszarni ani w tych samych pojemnikach co surowce z bzu czarnego — ryzyko pomyłki jest realne, a susz obu gatunków po skurczeniu i sczernieniu bywa trudny do odróżnienia.

Przeciwwskazania