Białoporek brzozowy (huba brzozowa)

Opis

Białoporek brzozowy to jeden z najłatwiejszych do rozpoznania grzybów leczniczych naszych lasów — rośnie wyłącznie na brzozach, jest biały lub kremowy, gładki i wygląda jak przyklejona do pnia poduszka. Rozgłos zyskał po znalezieniu jego owocników przy zwłokach Ötziego, człowieka lodu sprzed ponad 5000 lat, co uznano za dowód świadomego stosowania go w celach leczniczych. Zawiera charakterystyczne dla siebie triterpeny — kwasy poliporenowe — oraz beta-glukany, i wykazuje działanie przeciwzapalne, immunomodulujące, przeciwbakteryjne i przeciwpasożytnicze. W polskim zielarstwie wraca do łask jako surowiec na odwary i nalewki, dostępny za darmo w każdym brzozowym drzewostanie. Uwaga: to grzyb niejadalny w sensie kulinarnym — twardy, gorzki i korkowaty; wykorzystujemy go wyłącznie w formie wyciągów.

Wygląd

Grzyb nadrzewny (huba) o owocniku jednorocznym, bocznie przyrośniętym do pnia krótkim, grubym trzonkopodobnym zwężeniem lub siedzącym. Owocnik nerkowaty, poduszkowaty do kopytkowatego, o kształcie przypominającym płaską bułkę lub kopyto, szerokości 5–20 (do 30) cm i grubości 2–6 cm. Powierzchnia górna gładka, początkowo biaława, z wiekiem szarobrunatna do jasnobrązowej, matowa; charakterystyczna jest cienka, oddzielająca się skórka pokrywająca kapelusz — u starszych okazów pęka i zwija się na brzegu. Brzeg owocnika gruby, tępy, podwinięty do dołu i zachodzący wałkiem na warstwę rurek — to cecha diagnostyczna. Spód (hymenofor) rurkowaty, biały do kremowego, o bardzo drobnych, okrągłych porach (3–5 na milimetr), z wiekiem żółknący; rurki krótkie, 2–8 mm, dają się oddzielić od miąższu jako warstwa. Miąższ biały, jednolity, u młodych owocników miękki, sprężysty i wilgotny jak korek nasączony wodą, z wiekiem twardnieje na korkowato-drewnisty. Zapach lekko grzybowy, kwaskowaty; smak wyraźnie gorzki. Wysyp zarodników biały. Rośnie zawsze pojedynczo lub po kilka owocników na jednym pniu.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, wszędzie tam, gdzie rosną brzozy — od nizin po regiel dolny. Występuje wyłącznie na brzozach (brzoza brodawkowata Betula pendula i brzoza omszona Betula pubescens), na drzewach osłabionych, zamierających, na martwych stojących pniach i leżących kłodach; jest sprawcą brunatnej zgnilizny drewna, więc drzewo, na którym rośnie, jest już praktycznie stracone. Można go znaleźć w lasach mieszanych i borach z domieszką brzozy, w zagajnikach brzozowych, na torfowiskach, na obrzeżach lasów i w brzozowych nasadzeniach porolnych. Owocniki pojawiają się latem i jesienią, ale stare, zeszłoroczne trzymają się pnia przez całą zimę. Znalezienie go nie wymaga wysiłku — jeśli w lesie stoi martwa brzoza, białoporek jest na niej niemal na pewno.

Warunki

Grzyb dziki, nie uprawiany na skalę towarową (możliwa hodowla laboratoryjna na podłożu brzozowym, ale w Polsce marginalna). Wymaga jednego: martwego lub zamierającego drewna brzozy. Rozwija się w szerokim zakresie wilgotności i temperatur, doskonale znosi nasze mrozy — owocniki przetrwałe zimę są nadal obecne wiosną, choć surowcowo mało wartościowe. Nie zbierać z brzóz rosnących przy drogach, w pasach przydrożnych i na terenach przemysłowych — grzyby nadrzewne kumulują metale ciężkie z drewna, a brzoza sama jest gatunkiem pionierskim chętnie zajmującym tereny skażone. Unikać owocników z pni obficie porośniętych mchami i glonami, spleśniałych, zasiedlonych przez larwy owadów oraz tych, które leżą na ziemi. Nie zbierać z drzew, które ktoś opryskiwał lub konserwował chemicznie.

Surowiec

owocnik — cały, świeży lub suszony (Fomitopsidis betulinae fructificatio); w praktyce zielarskiej najczęściej młode, jeszcze miękkie owocniki

Termin zbioru

Owocnik — najlepiej od czerwca do października, ale kluczowa jest nie pora roku, lecz FAZA ROZWOJU. Zbieramy owocniki MŁODE: białe, jędrne, o miąższu miękkim i sprężystym, dającym się przeciąć nożem bez wysiłku i wgnieść palcem. Taki surowiec ma najwyższą zawartość związków czynnych i najlepiej się przetwarza. Owocniki stare — brązowe, twarde, korkowate, z popękaną skórką — są bezużyteczne dla zielarza; nóż się w nich zatrzymuje, a odwar z nich nie wyciąga prawie nic. Zbiór o dowolnej porze dnia, przy suchej pogodzie (mokry owocnik pleśnieje w torbie). Sposób: odciąć nożem u nasady, przy samym pniu, bez rozłupywania drewna. Bezpośrednio po zbiorze pokroić — po kilku godzinach twardnieje na tyle, że krojenie staje się udręką.

Skład chemiczny

Triterpeny lanostanowe, przede wszystkim charakterystyczne dla gatunku kwasy poliporenowe (kwas poliporenowy A, B, C) — to one odpowiadają za gorzki smak i znaczną część aktywności biologicznej. Polisacharydy: beta-glukany (m.in. beta-1,3/1,6-glukany) i inne glukany o działaniu immunomodulującym. Ponadto: betulina i kwas betulinowy przejmowane z drewna brzozy (surowiec zawiera je w ilościach zależnych od substratu), fenole i kwasy fenolowe, ergosterol (prowitamina D2), lektyny, enzymy, aminokwasy oraz niewielkie ilości olejków. Owocniki młode są bogatsze w związki rozpuszczalne; stare zawierają głównie chitynę i lignocelulozę.

Właściwości

• Immunomodulujące — beta-glukany aktywują nieswoistą odpowiedź odpornościową (makrofagi, komórki NK); stąd tradycyjne stosowanie w kuracjach wzmacniających i przy nawracających infekcjach. Przeciwzapalne i przeciwbólowe (kwasy poliporenowe hamują szlaki zapalne). Przeciwbakteryjne, w tym wobec bakterii Gram-dodatnich — dawniej wykorzystywano to bezpośrednio: paski miąższu przykładano na rany jako opatrunek antyseptyczny i hemostatyczny. Przeciwpasożytnicze — jedna z hipotez tłumaczących obecność białoporka przy Ötzim; ludowo stosowany na pasożyty jelitowe. Przeciwwirusowe (badania in vitro). Przeciwutleniające. Wspierające przewód pokarmowy: łagodne działanie przeciwzapalne na błonę śluzową jelit, regulacja mikrobioty. Sygnalizowane w badaniach in vitro działanie cytotoksyczne wobec komórek nowotworowych — to wciąż etap laboratoryjny, a nie ustalona terapia, i tak należy o tym mówić pacjentom. Zewnętrznie: gojące, ściągające, antyseptyczne.

Zastosowanie

Odwar: 1–2 łyżki suszonego, drobno pokrojonego owocnika na 500 ml wody, gotować na małym ogniu 30–45 minut pod przykryciem (grzyby wymagają długiej ekstrakcji gorącej — chityna nie oddaje beta-glukanów w krótkim naparze), odstawić do naciągnięcia 15 minut, przecedzić. Pić 1/3–1/2 szklanki 2–3 razy dziennie, kuracja 4–8 tygodni, potem przerwa. Odwar jest wyraźnie gorzki — można łączyć z miodem, lukrecją lub miętą. Nalewka (ekstrakt alkoholowy — wyciąga triterpeny, których woda nie wyciągnie): 100 g świeżego lub 50 g suszonego, rozdrobnionego owocnika zalać 500 ml alkoholu 40–50%, macerować 3–4 tygodnie w ciemności, wstrząsając co kilka dni, przecedzić. Zażywać po 1 łyżeczce 1–2 razy dziennie. Podwójna ekstrakcja (metoda właściwa dla grzybów leczniczych, dająca pełne spektrum związków): surowiec najpierw macerować w alkoholu 4 tygodnie, odcedzić i zachować nalew, resztki gotować w wodzie 1–2 godziny, odwar odparować do ok. 1/3 objętości, ostudzić i połączyć z nalewem alkoholowym — otrzymujemy ekstrakt zawierający zarówno beta-glukany, jak i triterpeny. Zewnętrznie: cienkie paski świeżego miąższu przykładać na drobne rany, otarcia i zadrapania (opatrunek antyseptyczny), lub przemywać odwarem. Herbatka z suszu jako codzienny napój wzmacniający w sezonie infekcyjnym. Nie jadamy go — miąższ jest niestrawny i gorzki, to nie jest grzyb do patelni.

Uwagi dla zielarza

Kroić OD RAZU po zbiorze, dopóki owocnik jest miękki — po wyschnięciu staje się twardy jak korek i dalsze rozdrabnianie wymaga piły albo młynka o mocnym silniku. Kroić na plastry 3–5 mm lub w kostkę. Suszyć w temperaturze do 40–50 °C (suszarka, nad piecem, na sicie w przewiewie); wyższa temperatura degraduje polisacharydy i triterpeny. Suszony surowiec powinien być lekki, sztywny, łamliwy i pachnieć grzybowo-kwaskowato. Przechowywać w szczelnych słojach lub papierowych torbach w suchym miejscu — dobrze wysuszony trzyma 2 lata i więcej; nie chłonie tak łatwo wilgoci jak zioła zielne, ale spleśniały (zielone lub czarne naloty) nadaje się tylko do wyrzucenia. Jak rozpoznać dobry surowiec: białe do kremowego przełamanie, brak przebarwień, brak dziur po larwach (owocniki bywają masowo zasiedlane przez owady — sprawdzić na przekroju!), wyraźna gorycz. Owocnik szary, brązowy w środku, kruszący się w proch — bezwartościowy. Odróżnienie od gatunków mylonych: to jeden z najłatwiejszych do identyfikacji grzybów, bo NIE ROŚNIE NA NICZYM POZA BRZOZĄ — jeśli huba rośnie na dębie, buku, sośnie czy śliwie, to na pewno nie jest białoporek brzozowy. Diagnostyczne cechy: gładka, oddzielająca się skórka na kapeluszu; gruby, tępy, PODWINIĘTY brzeg zachodzący na rurki; bardzo drobne, białe pory; miękki, biały, gorzki miąższ u młodych okazów. Mylony bywa z hubiakiem pospolitym (Fomes fomentarius) — ten jest kopytkowaty, twardy jak drewno już od młodości, szarobrunatny, koncentrycznie strefowany, ma wieloletni owocnik z warstwami rurek i rośnie głównie na buku, choć także na brzozie; miąższ ma brunatny, nie biały. Mylony też z pniarkiem obrzeżonym (Fomitopsis pinicola), który rośnie na drzewach iglastych i ma charakterystyczny lakierowany, czerwonopomarańczowy brzeg. Białoporek jest ponadto grzybem niejadalnym, ale nietrującym — pomyłka nie grozi zatruciem, choć grozi zmarnowaniem pracy. Miąższ suchych owocników dawniej wykorzystywano do wyrobu hubki (rozpałki), pasków do ostrzenia brzytew i tzw. korka do preparatów entomologicznych — nazwa „hubka” stąd. W mieszankach łączy się z chagą, reishi i pokrzywą (kuracje odpornościowe) oraz z ostropestem i mniszkiem (wsparcie wątroby przy kuracjach dłuższych). Typowy błąd początkujących: zbieranie starych, twardych owocników „bo większe” — to strata czasu; drugi błąd: parzenie jak zwykłego ziela przez 10 minut — z chityny w tym czasie nie wyjdzie praktycznie nic.

Przeciwwskazania