Bibhitaki

Opis

Bibhitaki to duże drzewo lasów Indii i Azji Południowo-Wschodniej, którego owoc — mirobalan bellerski — jest w ajurwedzie surowcem drugorzędnym samodzielnie, ale kluczowym jako składnik triphali, obok haritaki (Terminalia chebula) i amalaki (Phyllanthus emblica). Owoc jest silnie garbnikowy, cierpki i ściągający; działa dwukierunkowo na jelita, wysuszająco na wydzielinę śluzówek i wykrztuśnie. W ajurwedzie przypisuje mu się przede wszystkim równoważenie kapha. Dane kliniczne dotyczą głównie całej triphali, nie samego bibhitaki, i to trzeba klientowi uczciwie powiedzieć. W polskim obrocie surowiec występuje niemal wyłącznie jako sproszkowany owoc lub składnik gotowych mieszanek ajurwedyjskich.

Wygląd

Duże drzewo liściaste wysokości 20–35 m, o prostym, wysoko wyniesionym pniu i szeroko rozpostartej, piętrowo ułożonej koronie z konarami wyrastającymi niemal poziomo, w okółkach — cecha typowa dla rodzaju Terminalia. Kora szarobrunatna do niemal czarnej, pęknięta w podłużne, płytkie bruzdy, u starszych drzew łuszcząca się płatami. Liście skupione pęczkami na końcach gałązek (stąd nazwa rodzajowa — od łac. terminus, koniec), skrętoległe, szeroko eliptyczne do odwrotnie jajowatych, długości 8–20 cm, całobrzegie, skórzaste, z wyraźnie zaznaczonym, pierzastym użyłkowaniem i długim, sztywnym ogonkiem; blaszka pozbawiona ząbkowania — to odróżnia gatunek od wielu drzew leśnych o podobnym pokroju. Drzewo zrzuca liście na porę suchą. Kwiatostan to prosty, wąski, zwisający lub wzniesiony kłos (kolba) wyrastający w kątach liści, długości 5–15 cm; kwiaty drobne, zielonkawożółte do kremowych, bezpłatkowe (z pięciodzielnym kielichem), o silnym, nieprzyjemnym, słodkawo-miodowym zapachu — górne w kłosie męskie, dolne obupłciowe. Owoc to jajowata do niemal kulistej pestkowa, długości 2–3 cm, w stanie świeżym zielonkawa i mięsista, po wysuszeniu szarobrunatna, twarda, pomarszczona, pokryta drobnym, aksamitnym, rdzawym kutnerem, o niewyraźnie pięciokantowym zarysie; wewnątrz twarda, jednonasienna pestka. Korzeń palowy, głęboki.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla Indii, Nepalu, Bangladeszu, Sri Lanki, Mjanmy, Tajlandii i Indochin. Rośnie w widnych, suchych i wilgotnych lasach liściastych, na terenach nizinnych i podgórskich do ok. 1000–1200 m n.p.m., często w lasach salowych i mieszanych; jest gatunkiem pospolitym, pozyskiwanym głównie ze stanu naturalnego oraz z zadrzewień, nie z plantacji. W Polsce nie występuje i nie może być uprawiany — surowiec trafia do kraju wyłącznie z importu z Indii, jako suszone owoce lub proszek, przez hurtownie ziół ajurwedyjskich i firmy suplementowe.

Warunki

Drzewo klimatu tropikalnego i subtropikalnego, monsunowego. Stanowisko pełne słońce, gleba głęboka, przepuszczalna, gliniasto-piaszczysta, umiarkowanie żyzna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,5). Toleruje sezonową suszę (zrzuca wtedy liście), ale wymaga letnich opadów monsunowych; nie znosi zastoisk wody. Mrozoodporność zerowa — nie przetrwa polskiej zimy nawet w formie pojemnikowej bez ciepłej szklarni; uprawa w Polsce nierealna. Nie ma tu czego zbierać ze stanu naturalnego. Ryzyko przy zakupie jest inne niż terenowe: sproszkowane surowce ajurwedyjskie z Indii bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi (ołów, kadm, rtęć) oraz aflatoksynami — kupuj wyłącznie od dostawców przedstawiających badania na metale ciężkie i mykotoksyny.

Surowiec

owoc, dojrzały i wysuszony (Terminaliae belliricae fructus), w handlu jako mirobalan bellerski — najczęściej w postaci sproszkowanego owocu bez nasienia; nasienie odrzuca się

Termin zbioru

Owoc — jedyny surowiec — zbiera się dojrzały i już częściowo zaschnięty na drzewie lub tuż po opadnięciu, w Indiach zwykle od listopada do lutego (pora sucha, po monsunie). Owoce zielone i mięsiste odrzuca się — w ajurwedzie uchodzą za działające zbyt drastycznie przeczyszczająco. Zebrane owoce dosusza się w cieniu i przewiewie, a przed użyciem rozbija i usuwa twardą pestkę z nasieniem; do mielenia idzie wyłącznie owocnia. Zbiór prowadzi się w suchy dzień, po ustąpieniu rosy — owoc wilgotny szybko pleśnieje. Kora, o marginalnym znaczeniu, zbierana bywa w porze suchej.

Skład chemiczny

Owocnia obfituje w garbniki hydrolizujące (elagotaniny i galotaniny) — to główna, dominująca grupa i źródło działania ściągającego: kwas galusowy, kwas elagowy, chebulagowy i chebulinowy, belerykanina, termilignan, tanina. Ponadto lignany (belerycanina, termilignan, anolignan B), triterpeny i saponiny (bellerycagenina, kwas belleryczny), fitosterole (beta-sitosterol), flawonoidy, mannitol, cukry, olej tłuszczowy w nasieniu (nasienie zawiera też substancje odurzające i nie wchodzi do surowca). Zawartość garbników jest głównym wyznacznikiem jakości surowca — owoc niedojrzały ma ich najwięcej i działa najostrzej.

Właściwości

• Surowiec silnie ściągający (adstringens) i garbnikowy: uszczelnia i wysusza błony śluzowe przewodu pokarmowego, działa przeciwbiegunkowo, a w większych dawkach — dzięki zawartości antrachinonopodobnej frakcji drażniącej i mannitolu — paradoksalnie przeczyszczająco; ten dwukierunkowy efekt jest typowy dla mirobalanów i zależny od dawki. Działa wykrztuśnie i wysuszająco na nadmierną wydzielinę w drogach oddechowych (w ajurwedzie: redukuje kapha), stąd tradycyjne stosowanie przy mokrym kaszlu, katarze i chrypce. Wykazuje działanie przeciwutleniające i przeciwdrobnoustrojowe (garbniki), a w badaniach przedklinicznych obserwowano działanie hepatoprotekcyjne i obniżające lipidy — dane u ludzi są ograniczone i dotyczą głównie triphali jako całości, nie samego bibhitaki. Zewnętrznie: odwar jako płukanka ściągająca na stany zapalne jamy ustnej i gardła oraz do przemywania zmian skórnych.

Zastosowanie

Proszek z owocu: pół do jednej łyżeczki (ok. 1–3 g) dziennie, popite ciepłą wodą, zwykle wieczorem; zaczynać od najmniejszej dawki, bo reakcja jelit jest indywidualna — w małej dawce surowiec zapiera, w większej przeczyszcza. Odwar: 1 łyżeczka rozdrobnionego owocu na szklankę wody, gotować 10–15 minut pod przykryciem, odstawić na 10 minut, pić pół szklanki 1–2 razy dziennie. Płukanka na gardło i jamę ustną: ten sam odwar, ostudzony, do płukania kilka razy dziennie. Najczęstsza i najbezpieczniejsza postać to triphala — bibhitaki w równych częściach z haritaki i amalaki: 1 łyżeczka proszku na szklankę ciepłej wody, wypić wieczorem lub rano na czczo; mieszanka działa łagodniej niż każdy ze składników osobno. Nie stosować bibhitaki samodzielnie przewlekle — surowiec garbnikowy przyjmowany długo upośledza wchłanianie i podrażnia śluzówkę. Kuracje prowadzić cyklicznie (2–4 tygodnie z przerwami). Bezwzględnie nie używać nasienia (pestki).

Uwagi dla zielarza

Owoce suszy się w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C — surowiec garbnikowy nie znosi wysokiej temperatury, garbniki się rozkładają i owoc czernieje. Przechowywać w szczelnych, suchych naczyniach, w ciemności, do 24 miesięcy; sproszkowany surowiec chłonie wilgoć i zbryla się — mielić na bieżąco, w małych porcjach. Dobry owoc jest twardy, ciężki, szarobrunatny, o wyraźnym aksamitnym kutnerze na powierzchni, cierpki i ściągający w smaku (język ma po nim wysychać), bez zapachu pleśni; owoc lekki, spróchniały, przebarwiony na czarno lub o stęchłym zapachu odrzuć. Klucz warsztatowy: przed zmieleniem rozbij owoc i wyrzuć pestkę — nasienie zawiera składniki o działaniu odurzającym i nie należy do surowca, a tanie proszki z Indii bywają mielone razem z pestką (poznasz je po piaskowatej fakturze i jaśniejszej barwie). Nie mylić bibhitaki z haritaki (Terminalia chebula) — haritaki ma owoc wyraźnie podłużny, żebrowany, bez kutneru, i jest silniej przeczyszczające; ani z amalaki (Phyllanthus emblica) — owoc kulisty, jasny, kwaśny, bogaty w witaminę C. W triphali te trzy uzupełniają się i tylko razem dają klasyczne działanie regulujące. Uwaga rynkowa: proszki ajurwedyjskie o niepewnym pochodzeniu bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi — bez badania od dostawcy nie sprzedawaj.

Przeciwwskazania