Biedrzeniec wielki

Opis

Biedrzeniec wielki to bliski krewny biedrzeńca mniejszego, od którego różni się przede wszystkim rozmiarem, siedliskiem i budową łodygi. Rośnie tam, gdzie jest żyźniej i wilgotniej — na łąkach, w zaroślach i w widnych lasach liściastych — i osiąga nawet metr wysokości. Zielarsko traktowany jest jako gatunek zastępczy: jego korzeń zbiera się i stosuje tak samo jak korzeń biedrzeńca mniejszego (wykrztuśnie, do płukanek na gardło), ale zawiera mniej olejku eterycznego i jest wyraźnie mniej ostry, przez co uchodzi za surowiec słabszy. W polskich zbiorach oba gatunki bywają mieszane, co nie jest błędem krytycznym, ale świadomy zielarz powinien wiedzieć, co ma w słoiku. Sam gatunek jest w Polsce pospolity i nie budzi problemów z dostępnością.

Wygląd

Bylina wysokości 50–100 cm (nierzadko do 120 cm), o bujnym, mocnym pokroju — wyraźnie okazalsza od biedrzeńca mniejszego. Łodyga wzniesiona, gruba, ostro kanciasta i głęboko bruzdowana (żłobiona), naga, w środku pusta (rurkowata) — to najważniejsza cecha odróżniająca od biedrzeńca mniejszego, którego łodyga jest obła, drobno owłosiona i wypełniona rdzeniem. Liście odziomkowe duże, długoogonkowe, pojedynczo pierzastozłożone, złożone z 2–5 par dużych listków jajowatych do jajowatolancetowatych, ostro i głęboko piłkowanych, o wyraźnym pierzastym użyłkowaniu; listek szczytowy często trójklapowany. Listki są znacznie większe i mniej liczne niż u biedrzeńca mniejszego. Liście łodygowe stopniowo mniejsze, górne redukowane, siedzące na rozdętej pochwie, ale różnica między dolnymi a górnymi liśćmi jest mniej drastyczna niż u P. saxifraga. Kwiatostan to duży baldach złożony o 9–15 (do 20) nagich promieniach, bez pokryw i bez pokrywek. Kwiaty drobne, białe lub wyraźnie różowe (spotyka się formy różowokwiatowe — u biedrzeńca mniejszego to rzadkość), płatki na szczycie wcięte. Owoc to jajowata, naga rozłupnia długości 2–3 mm, ciemnobrunatna. Korzeń palowy, znacznie grubszy i bardziej mięsisty niż u biedrzeńca mniejszego, żółtawobiały, o zapachu korzennym, ale słabszym i mniej ostrym; smak roztartego korzenia jest wyraźnie łagodniejszy.

Gdzie rośnie

Gatunek pospolity w całej Polsce, częstszy na wyżynach i w górach niż na niżu, gdzie bywa rozproszony. Rośnie na łąkach świeżych i wilgotnych, w ziołoroślach, na skrajach lasów, w widnych lasach liściastych i zaroślach, w przydrożnych rowach, na polanach śródleśnych i w łęgach. W przeciwieństwie do biedrzeńca mniejszego wyraźnie preferuje siedliska żyzne, świeże i wilgotne — na suchych murawach go nie ma.

Warunki

Stanowisko półcieniste do słonecznego, na glebach żyznych. Gleba głęboka, próchniczna, gliniasta lub gliniasto-ilasta, świeża do wilgotnej, zasobna w azot i wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). W pełni mrozoodporny — rodzima bylina wytrzymująca ostre zimy, także w górach. Nie znosi suszy i skrajnie ubogich, piaszczystych gleb (tam zastępuje go biedrzeniec mniejszy). Nie zbierać z rowów przydrożnych i skarp przy drogach — mimo że są to typowe siedliska tego gatunku, surowiec z takich miejsc jest zanieczyszczony. Nie zbierać z łąk nawożonych gnojowicą ani opryskiwanych. Wykopanie korzenia niszczy roślinę — na jednym stanowisku pobierać tylko pojedyncze okazy.

Surowiec

korzeń (Pimpinellae radix — surowiec zamienny wobec Pimpinella saxifraga), rzadziej ziele; młode liście bywały używane jako warzywo

Termin zbioru

Korzeń — jesienią (wrzesień–październik), po zaschnięciu części nadziemnych, gdy w korzeniu zgromadzone są substancje zapasowe, lub wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed ruszeniem wegetacji. Wykopywać po deszczu, gdy gleba jest wilgotna, otrząsnąć, szybko opłukać pod bieżącą wodą (nie moczyć), odciąć część nadziemną i korzonki boczne, grube korzenie przekroić wzdłuż na 2–4 części, by równomiernie przeschły. Ziele (surowiec pomocniczy) — czerwiec–lipiec, w początkach kwitnienia, w słoneczny dzień po obeschnięciu rosy. Młode liście do celów kulinarnych — wiosną, przed wybiciem pędu kwiatowego. Owoców nie zbiera się.

Skład chemiczny

Korzeń: olejek eteryczny (mniej niż u biedrzeńca mniejszego, zwykle znacznie poniżej 1%), zawierający estry pseudoizoeugenolu i związki seskwiterpenowe; saponiny, furanokumaryny (pimpinelina, izopimpinelina, bergapten, umbeliferon), poliacetyleny, garbniki, żywice, cukry, sole mineralne. Ziele i liście: flawonoidy, kwasy fenolowe, karotenoidy, witamina C, śladowo olejek. Profil jakościowy jest zbliżony do biedrzeńca mniejszego, różnica ma charakter ilościowy — stąd słabsze działanie i łagodniejszy smak surowca.

Właściwości

• Działanie takie samo jak biedrzeńca mniejszego, ale słabsze: wykrztuśnie i sekretolitycznie (saponiny i olejek pobudzają wydzielanie w oskrzelach i ułatwiają odksztuszanie), przeciwzapalnie i ściągająco na błonę śluzową gardła i krtani — stąd zastosowanie w płukankach przy chrypce i zapaleniu gardła. Ponadto rozkurczowo, wiatropędnie i żołądkowo (pobudza wydzielanie soków trawiennych, poprawia apetyt), łagodnie moczopędnie i napotnie. Zewnętrznie odwar bywa stosowany do przemywania trudno gojących się ran. W praktyce zielarskiej gatunek pełni rolę surowca zamiennego, a nie samodzielnej pozycji — nie ma odrębnej monografii i nie jest przedmiotem osobnych zaleceń.

Zastosowanie

Odwar z korzenia: 1 łyżka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 15 minut. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki przy kaszlu i nieżycie oskrzeli. Ze względu na słabszy surowiec można stosować proporcję nieco mocniejszą niż przy biedrzeńcu mniejszym — do 1,5 łyżki na szklankę. Do płukania gardła: odwar dwukrotnie mocniejszy, letni, płukać 3–5 razy dziennie przy chrypce, zapaleniu gardła i utracie głosu. Nalewka: 1 część korzenia na 5 części alkoholu 40–50%, macerować 2–3 tygodnie, stosować po łyżeczce rozcieńczonej w wodzie lub jako dodatek do płukanek. W mieszankach wykrztuśnych łączyć z tymiankiem, dziewanną i prawoślazem; w płukankach — z szałwią i rumiankiem. Młode liście wiosenne bywały jadane jako dodatek do zup i sałatek, mają lekko korzenny, ogórkowy posmak — to zastosowanie kulinarne, nie lecznicze.

Uwagi dla zielarza

Suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C; grube korzenie koniecznie przekroić wzdłuż, inaczej zaparzą się w środku i spleśnieją. Dobrze wysuszony korzeń jest kruchy, łamie się z trzaskiem, ma jasny przekrój i korzenny zapach — jest jednak wyraźnie łagodniejszy w smaku niż korzeń biedrzeńca mniejszego i nie daje tak silnego pieczenia w język; to nie jest wada surowca, lecz cecha gatunku, i nie należy jej mylić z oznaką przesuszenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach. Odróżnienie od biedrzeńca mniejszego (Pimpinella saxifraga): łodyga wielkiego jest ostro kanciasta, głęboko bruzdowana, naga i PUSTA w środku, roślina wyższa, listki dolnych liści duże i nieliczne, siedliska żyzne i wilgotne; mniejszy ma łodygę obłą, drobno owłosioną, WYPEŁNIONĄ rdzeniem, listki drobne i liczne, rośnie na suchych murawach. Przełamanie łodygi rozstrzyga sprawę w terenie w dwie sekundy. Groźniejsze pomyłki dotyczą innych baldaszkowatych rosnących na tych samych, wilgotnych i żyznych siedliskach: szalej jadowity (Cicuta virosa — komorowate kłącze, tereny bagienne, śmiertelnie trujący), szczwół plamisty (Conium maculatum — łodyga z czerwonobrunatnymi plamami, mysi zapach, śmiertelnie trujący), blekot pospolity (Aethusa cynapium — długie, zwisające pokrywki po zewnętrznej stronie baldaszków). Zasada bezwzględna: baldaszkowatych nie zbiera się „po korzeniu” — rozpoznaje się całą roślinę, z łodygą, liśćmi i kwiatostanem, zanim sięgnie się po szpadel.

Przeciwwskazania