Bieluń dziędzierzawa

Opis

Bieluń dziędzierzawa to jednoroczna roślina z rodziny psiankowatych, zawierająca alkaloidy tropanowe — hioscyjaminę, atropinę i skopolaminę. Jest rośliną wybitnie trującą: śmiertelne zatrucia zdarzały się po zjedzeniu nasion przez dzieci i po samodzielnych próbach „ziołowego” stosowania. W lecznictwie ma znaczenie wyłącznie jako źródło alkaloidów do produkcji preparatów farmaceutycznych i jako składnik dawnych proszków przeciwastmatycznych do palenia, dziś praktycznie wycofanych. Zielarz musi umieć ją rozpoznać przede wszystkim po to, żeby jej NIE zbierać i nie dopuścić do zanieczyszczenia nią innych surowców. W Polsce jest gatunkiem zawleczonym, dziś zadomowionym na siedliskach ruderalnych.

Wygląd

Roślina jednoroczna, wysokości 30–120 cm, o pokroju krzaczastym, widlasto rozgałęzionej łodydze — naga lub słabo owłosiona, w górze często fioletowo nabiegła. Liście duże (do 20 cm), pojedyncze, skrętoległe, jajowate, o brzegu grubo i nierówno ząbkowano-wcinanym (zatokowo klapowanym), z wyraźnie pierzastym użyłkowaniem, o nieprzyjemnym, odurzającym zapachu po roztarciu. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w widłach rozgałęzień, wzniesione, duże (6–10 cm długości), o zrosłopłatkowej, lejkowatej koronie zakończonej pięcioma ostrymi ząbkami, białe lub bladofioletowe; kielich rurkowaty, pięciokanciasty, odpadający po przekwitnieniu i pozostawiający kołnierzykowatą obwódkę u nasady owocu. Owoc to wzniesiona, jajowata torebka gęsto pokryta twardymi kolcami, pękająca czterema klapami; nasiona liczne, czarne, nerkowate, drobno dołkowane. Korzeń palowy, rozgałęziony, biały.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia (prawdopodobnie Ameryka Środkowa), w Polsce zadomowiony i rozproszony w całym kraju, częstszy w cieplejszych regionach i na niżu. Rośnie na siedliskach ruderalnych i azotolubnych: śmietniskach, gruzowiskach, przychaciach, brzegach pól, w okopowych, na pryzmach obornika, przy zabudowaniach gospodarczych. Pojawia się nieregularnie — w jednym roku masowo, w kolejnym zanika.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte. Gleba żyzna, głęboka, silnie zasobna w azot, próchniczna, przepuszczalna, o pH obojętnym do lekko zasadowego (6,5–7,5), świeża do umiarkowanie wilgotnej. Roślina ciepłolubna, całkowicie nieodporna na mróz — ginie przy pierwszych przymrozkach, odnawia się wyłącznie z nasion (banki nasion w glebie przetrwają wiele lat). Nie zbierać jej w ogóle na własny użytek. Nie sadzić w ogrodzie tam, gdzie mają dostęp dzieci i zwierzęta; nie uprawiać w sąsiedztwie grządek z warzywami liściowymi i ziołami — ryzyko pomyłki i zanieczyszczenia zbioru.

Surowiec

liść (Stramonii folium) i nasiona (Stramonii semen) — surowiec silnie trujący, w Polsce dostępny wyłącznie jako substancja do wytwarzania preparatów aptecznych; nie nadaje się do zbioru ani przerobu domowego

Termin zbioru

Zbiór wyłącznie plantacyjny, na potrzeby przemysłu farmaceutycznego, prowadzony przez uprawnione podmioty. Liść — w pełni kwitnienia (lipiec–sierpień), z roślin w pełni rozwiniętych, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Nasiona — po dojrzeniu torebek (wrzesień–październik), przed ich pęknięciem. Zbiór odbywa się w rękawicach, bez dotykania twarzy; po pracy konieczne umycie rąk. Zielarstwo domowe: surowca się NIE zbiera.

Skład chemiczny

Alkaloidy tropanowe jako grupa główna — przede wszystkim (–)-hioscyjamina (w wysuszonym surowcu częściowo racemizująca do atropiny), skopolamina (hioscyna), w mniejszych ilościach apoatropina i inne pochodne tropanowe. Zawartość alkaloidów jest zmienna i zależy od organu, fazy rozwoju, pogody i pochodzenia populacji — najwyższa w nasionach i młodych liściach. Ponadto flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki, sole mineralne. Farmakopealny surowiec podlega obowiązkowemu oznaczaniu zawartości alkaloidów; surowiec niestandaryzowany jest z definicji niebezpieczny.

Właściwości

• Alkaloidy tropanowe działają cholinolitycznie (parasympatykolitycznie) — blokują receptory muskarynowe. Stąd działanie: rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i moczowych, rozszerzające oskrzela, hamujące wydzielanie śliny, potu i soku żołądkowego, przyspieszające czynność serca, rozszerzające źrenicę i porażające akomodację. Skopolamina dodatkowo działa ośrodkowo — uspokajająco, a w większych dawkach halucynogennie i majaczeniotwórczo. Dawniej stosowany przeciwastmatycznie (dymy i papierosy przeciwdychawicze) oraz w chorobie Parkinsona; dziś alkaloidy pozyskuje się głównie z innych źródeł, a preparaty są ściśle dawkowane i dostępne wyłącznie na receptę.

Zastosowanie

Surowiec NIE nadaje się do samodzielnego stosowania w żadnej postaci — naparu, odwaru, nalewki, okładu ani palenia. Nie podaje się dawek do użytku domowego, ponieważ różnica między dawką czynną a toksyczną jest niewielka, a zawartość alkaloidów w roślinie waha się w bardzo szerokim zakresie, więc dawkowanie „na oko” jest loterią. Bieluń występuje wyłącznie w standaryzowanych preparatach aptecznych (jako źródło atropiny i skopolaminy) i w tej postaci może być stosowany tylko z przepisu i pod kontrolą lekarza. Wszelkie „przepisy ludowe” i próby stosowania odurzającego kończą się zatruciem: suchość błon śluzowych, rozszerzone źrenice i światłowstręt, gorąca czerwona skóra, tachykardia, zatrzymanie moczu, majaczenie, drgawki, śpiączka. Przy podejrzeniu zatrucia — natychmiast pogotowie (112/999).

Uwagi dla zielarza

Zadaniem zielarza wobec bielunia jest rozpoznanie i eliminacja, nie przerób. Cechy diagnostyczne: kolczasta, wzniesiona torebka, wielki lejkowaty kwiat w widłach rozgałęzień, odurzający zapach roztartego liścia. Bywa mylony z komosą i lebiodą tylko w fazie siewki — w razie wątpliwości nie zbieraj. Uwaga na zanieczyszczenie: nasiona bielunia bywają wykrywane w partiach nasion lnu, maku i soi oraz w kaszy gryczanej — dlatego surowce i nasiona z niepewnego źródła zawsze przeglądaj, a czarne, nerkowate, dołkowane nasiona wybieraj i wyrzucaj. Alkaloidy tropanowe nie rozkładają się w czasie suszenia ani gotowania; wysuszona roślina pozostaje trująca latami. Jeśli usuwasz bieluń z działki — w rękawicach, przed zawiązaniem owoców, i nie kompostuj (nasiona przeżywają). Nie przechowuj żadnych jego części w pomieszczeniu, w którym trzymasz zioła spożywcze.

Przeciwwskazania