Bób

Opis

Bób to jedna z najstarszych roślin uprawnych Europy, w Polsce znana od średniowiecza jako warzywo i roślina pastewna (bobik). Z punktu widzenia zielarza nie jest ziołem leczniczym: jego znaczenie polega na wartości odżywczej (białko, skrobia, błonnik, foliany, potas) i na roli w płodozmianie, gdzie jako bobowata wiąże azot atmosferyczny. Znaczenie pomocnicze mają łuszczyny (strąki bez nasion), stosowane ludowo jako surowiec moczopędny, oraz — historycznie — kwiaty. Bób jest jednocześnie rośliną, której nie wolno lekceważyć: u osób z niedoborem G6PD (fawizm) spożycie nasion, a nawet wdychanie pyłku, może wywołać ciężką hemolizę. Zawiera też lewodopę (L-DOPA), co ma znaczenie przy interakcjach lekowych.

Wygląd

Roślina jednoroczna, wysokości 60–150 cm, o pokroju wzniesionym, zwykle nierozgałęzionym. Łodyga gruba, sztywna, wyraźnie czterokanciasta, pusta w środku, naga, sinozielona. Liście złożone, parzystopierzaste, o 2–6 (najczęściej 2–3 parach) dużych, mięsistych, eliptycznych do jajowatych listków o całym brzegu, sinozielonych i o słabo widocznym użyłkowaniu; wąs czepny szczątkowy lub zredukowany do drobnego ostrza (w odróżnieniu od innych wyk, które mają rozwinięte wąsy). Przylistki duże, z charakterystyczną czarną plamką (miodnik pozakwiatowy). Kwiatostan: krótkie grono po 2–6 kwiatów w kątach liści. Kwiat motylkowy, duży (2–3 cm), biały do kremowego, ze skrzydełkami noszącymi wyraźną, aksamitnie czarną plamę — cecha rozstrzygająca; silnie i słodko pachnie. Owoc: gruby, mięsisty strąk (łuszczyna) długości 5–25 cm, wzniesiony lub odstający, młody zielony i owłosiony, dojrzały czarniejący i pergaminowy; wnętrze wyściełane białym, gąbczastym „aksamitem”. Nasiona duże, spłaszczone, nerkowato-owalne, zielone, kremowe lub brunatne, z wyraźnym czarnym lub jasnym znaczkiem. Korzeń palowy z licznymi brodawkami korzeniowymi (bakterie brodawkowe wiążące azot).

Gdzie rośnie

Gatunek uprawny, nieznany w stanie dzikim; pochodzi prawdopodobnie z rejonu Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego, w Polsce uprawiany od wieków. Rośnie wyłącznie w uprawie: w ogrodach przydomowych, na działkach i na polach (bobik pastewny — uprawa wielkoobszarowa, głównie w rejonach o chłodniejszym i wilgotniejszym klimacie: Pomorze, Warmia, Wielkopolska). Zdziczały występuje sporadycznie i przejściowo — na przychaciach i wysypiskach, nie zadomawia się.

Warunki

Stanowisko słoneczne, przewiewne. Gleba żyzna, próchniczna, głęboka, gliniasta lub gliniasto-ilasta, zasobna w wapń, wilgotna — bób jest wybitnie wodolubny i na glebach lekkich, piaszczystych zawodzi. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–7,5); na glebach kwaśnych brodawki korzeniowe pracują słabo. Roślina chłodnolubna: nasiona kiełkują już w 3–5 °C, siewki znoszą przymrozki do około –4 °C, dzięki czemu wysiewa się go bardzo wcześnie (koniec marca–kwiecień, „w błoto”). Źle znosi upały i suszę w okresie kwitnienia — zrzuca wtedy kwiaty. Nie zbierać strąków i nasion z upraw traktowanych insektycydami przeciw mszycy bobowej bez zachowania okresu karencji; nie zbierać z pól przy ruchliwych drogach.

Surowiec

Roślina uprawna o ograniczonym zastosowaniu zielarskim. Surowiec spożywczy: nasiona (Fabae semen) — świeże i suche. Surowiec pomocniczy, ludowy: łuszczyny bez nasion (Fabae pericarpium, „strąki bobu”) stosowane jako środek moczopędny, o działaniu słabo udokumentowanym; kwiat i mąka bobowa — wyłącznie w tradycji ludowej (okłady). Bób nie ma uznanych właściwości leczniczych i nie należy ich mu przypisywać.

Termin zbioru

Nasiona zielone (do spożycia) — od czerwca do lipca, w fazie dojrzałości mlecznej: strąk pełny, jędrny, jeszcze zielony i mięsisty, nasiono miękkie, znaczek jasny; przy przejrzałych nasionach znaczek czernieje, a łupina staje się twarda i mączysta. Zbierać rano, przerabiać tego samego dnia — bób szybko traci jakość. Nasiona suche (przechowalnicze, pastewne) — sierpień, gdy strąki sczernieją i wyschną, a nasiona grzechoczą; suszyć w przewiewie. Łuszczyny (do celów zielarskich, jako surowiec moczopędny) — po wyłuskaniu zielonych nasion, ze strąków młodych i zdrowych, bez plam grzybowych; kroić na kawałki i suszyć niezwłocznie. Kwiaty — w pełni kwitnienia (maj–czerwiec), tylko do zastosowań ludowych, suszyć szybko w cieniu.

Skład chemiczny

Nasiona: białko (jedno z najwyższych wśród warzyw strączkowych), skrobia, błonnik pokarmowy, foliany, witaminy z grupy B, witamina C (w nasionach świeżych), potas, magnez, fosfor, żelazo, mangan. Substancje o znaczeniu farmakologicznym i antyodżywczym: lewodopa (L-DOPA) — obecna zwłaszcza w młodych nasionach, kiełkach, kwiatach i liściach; wicyna i konwicyna (glikozydy pirymidynowe, po hydrolizie dające diwicynę i izouramil — czynniki wywołujące fawizm u osób z niedoborem G6PD); inhibitory trypsyny, lektyny, kwas fitynowy, taniny w okrywie nasiennej (ulegają rozkładowi lub inaktywacji podczas moczenia i gotowania). Łuszczyny: sole potasu, flawonoidy, garbniki, krzemionka — stąd ludowe stosowanie moczopędne.

Właściwości

• Bób nie jest surowcem o uznanym działaniu leczniczym. Wartość odżywcza: pełnowartościowe źródło białka roślinnego, skrobi opornej i błonnika, sprzyjające sytości i regulacji wypróżnień; wysoka zawartość folianów i potasu. Lewodopa zawarta w młodych nasionach i kiełkach jest prekursorem dopaminy — bób bywał z tego powodu badany w kontekście choroby Parkinsona, ale zawartość L-DOPA w porcji jest zmienna i nieprzewidywalna, więc bób nie jest i nie może być traktowany jako lek ani jako uzupełnienie terapii bez wiedzy lekarza (grozi to nasileniem lub zaburzeniem działania leków). Łuszczyny w medycynie ludowej stosowano jako środek moczopędny i wspomagająco przy skłonności do obrzęków i kamicy — działanie łagodne, przypisywane solom potasu i flawonoidom, słabo udokumentowane. Mąkę bobową stosowano ludowo w okładach zmiękczających na czyraki. Kwiaty (woda bobowa) stosowano kosmetycznie do przemywań skóry — bez potwierdzenia skuteczności.

Zastosowanie

Zastosowanie podstawowe jest kulinarne: nasiona zielone gotować 15–25 minut w osolonej wodzie (nigdy nie jeść surowych — zawierają lektyny i inhibitory trypsyny), starsze obierać z łupiny. Nasiona suche moczyć 8–12 godzin, wodę wylać, gotować do miękkości; moczenie i gotowanie usuwa większość substancji antyodżywczych, ale NIE usuwa wicyny i konwicyny w stopniu chroniącym osoby z fawizmem. Odwar z łuszczyn (zastosowanie ludowe, moczopędne, pomocnicze): garść pokrojonych, suchych łuszczyn (ok. 2 łyżki) na 2 szklanki wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić 15 minut, pić przecedzony 2 razy dziennie po pół szklanki; kuracja krótka, kilkudniowa, nie zastępuje leczenia i nie ma zastosowania w chorobach nerek bez konsultacji. Zewnętrznie: okład z mąki bobowej rozrobionej ciepłą wodą na gęstą papkę — tradycyjny środek zmiękczający na czyraki i zastrzały. Nie przypisuj bobowi działania leczniczego, którego nie ma; jego rzeczywista wartość to pożywienie i azot w glebie.

Uwagi dla zielarza

Suszenie łuszczyn: kroić na 2–3 cm kawałki natychmiast po wyłuskaniu (całe schną wolno i pleśnieją), suszyć w przewiewie, do 40 °C; surowiec dobry jest łamliwy, jasnozielony do szarozielonego, bez czarnych plam. Nasiona suche przechowywać w chłodzie i suchu, w płóciennych workach lub szczelnych pojemnikach — bób jest ulubioną ofiarą strąkowca bobowego: zaatakowane nasiona mają okrągłe otwory wylotowe; profilaktycznie przetrzymać nasiona 3–4 dni w zamrażarce. Dobry surowiec spożywczy: strąk jędrny, bez brązowych plam (czekoladowa plamistość bobu — Botrytis fabae), nasiono z jasnym znaczkiem. Rośliny silnie porażone mszycą bobową (czarna mszyca na wierzchołkach) należy ogłowić — to standardowy zabieg, nie choroba. Warsztatowo bób ma dla zielarza jeszcze jedną funkcję: jako przedplon i nawóz zielony wzbogaca glebę w azot pod uprawę ziół liściowych — resztki pożniwne wkopać, nie wypalać. UWAGA na fawizm: to nie jest ciekawostka, tylko realne zagrożenie. W rodzinach z niedoborem G6PD (rzadki w Polsce, częstszy u osób pochodzenia śródziemnomorskiego i bliskowschodniego) nawet pyłek kwitnącego bobu bywa czynnikiem wyzwalającym hemolizę. Nie polecaj bobu jako „naturalnej L-DOPA” osobom z chorobą Parkinsona — to niebezpieczne majsterkowanie przy dawce leku.

Przeciwwskazania