Pleurotus pulmonarius
Letni, jaśniejszy i cieńszy krewniak boczniaka ostrygowatego, o kremowobiałym wachlarzowatym kapeluszu, ceniony za beta-glukany i działanie przeciwzapalne.
Boczniak płucny (znany też jako łyżkowaty) to bliski krewny boczniaka ostrygowatego, przez lata mylony z nim i uznawany za jego odmianę. Różni go pora owocnikowania — pojawia się LATEM, gdy ostrygowatego jeszcze nie ma — a także jaśniejsza, kremowobiała barwa, cieńszy miąższ i wyraźniej wykształcony trzon. Jest w pełni jadalny, delikatniejszy w smaku, a w medycynie naturalnej ceniony za wysoką zawartość beta-glukanów i działanie przeciwzapalne oraz przeciwbólowe. W uprawie jest gatunkiem ciepłolubnym: to on rośnie tam, gdzie ostrygowaty odmawia posłuszeństwa, i dlatego dominuje w hodowlach w klimacie ciepłym. W polskim lesie jest znacznie mniej pospolity niż jego zimowy kuzyn i dlatego często przez zbieraczy pomijany — niesłusznie.
Grzyb blaszkowy o owocniku bocznym, muszlowatym do WACHLARZOWATEGO i łopatkowatego, rosnący na drewnie w skupieniach dachówkowatych, ale zwykle LUŹNIEJSZYCH i mniej licznych niż u boczniaka ostrygowatego. Kapelusz mniejszy i CIEŃSZY niż u ostrygowatego, średnicy 3–12 (rzadko do 15) cm, początkowo wypukły z podwiniętym brzegiem, szybko rozpostarty, wachlarzowaty, nerkowaty lub językowaty, z wiekiem lejkowato zagłębiony przy trzonie — stąd nazwa „łyżkowaty”; brzeg cienki, ostry, u dojrzałych okazów falisty, PROMIENIŚCIE POROZCINANY i często wywinięty ku górze. Powierzchnia gładka, sucha, matowa. Barwa — cecha diagnostyczna wobec ostrygowatego — jest JASNA: kremowobiała, białoszara, słomkowa, bladobeżowa do jasnoochrowej, z wiekiem żółknąca lub brązowiejąca; NIGDY nie ma szaroniebieskiego, stalowego odcienia typowego dla ostrygowatego. Blaszki zbiegające daleko po trzonie, wąskie, gęstsze niż u ostrygowatego, białe do kremowych, z wiekiem żółtawe. Trzon WYRAŹNIEJSZY niż u boczniaka ostrygowatego — boczny lub mimośrodowy, ale dłuższy i lepiej wykształcony (1–5 cm długości, 0,5–2 cm grubości), biały, u nasady biało kutnerowaty (owłosiony), pełny, twardy, bez pierścienia i bez pochwy. Miąższ biały, CIENKI (to główna różnica dotykowa — kapelusz jest wyraźnie mniej mięsisty niż u ostrygowatego), sprężysty, w trzonie łykowaty. Zapach przyjemny, grzybowy, o wyraźnej nucie ANYŻKOWEJ lub mączno-anyżkowej, mocniejszej niż u ostrygowatego. Smak łagodny, delikatny. Wysyp zarodników biały do bladoliliowego. Rośnie na drewnie liściastym, nigdy z ziemi.
W Polsce gatunek rozproszony, wyraźnie rzadszy niż boczniak ostrygowaty, ale obecny w całym kraju — od nizin po niższe położenia górskie. Saprotrof drewna drzew LIŚCIASTYCH: buk (ulubiony), brzoza, topola, wierzba, olsza, jesion, dąb, klon, leszczyna, drzewa owocowe; w przeciwieństwie do ostrygowatego bywa też znajdowany na drewnie IGLASTYM (jodła, świerk) — to cecha odróżniająca, choć nie regułą. Zasiedla martwe pnie, kłody, pniaki, powalone gałęzie i wykroty, głównie w lasach liściastych i mieszanych, w buczynach, łęgach, olsach, w parkach i zadrzewieniach. Powoduje białą zgniliznę drewna. Kluczowa różnica ekologiczna: boczniak płucny owocnikuje LATEM i wczesną jesienią (maj–październik, szczyt VI–IX), a więc w czasie, gdy boczniaka ostrygowatego jeszcze nie ma. Jeśli w lipcu widzisz na buku jasny, cienki boczniak — to prawie na pewno płucny. W skali światowej jest gatunkiem szeroko rozprzestrzenionym i to on stanowi podstawę upraw boczniaka w krajach o ciepłym klimacie (Indie, Azja Południowo-Wschodnia, Ameryka Łacińska).
Gatunek uprawny, w hodowli równie łatwy jak boczniak ostrygowaty, ale CIEPŁOLUBNY — to jego przewaga i główny powód, dla którego dominuje w uprawach klimatu ciepłego. Podłoże: słoma (pszenna, ryżowa), trociny drzew liściastych, wysłodki, plewy, łuski słonecznika, a nawet fusy po kawie i tektura; podłoże wystarczy PASTERYZOWAĆ (nie musi być sterylne). Inkubacja w ciemności w 24–28 °C przez 2–3 tygodnie; owocnikowanie w 18–28 °C (wyraźnie wyższa temperatura niż u ostrygowatego, który potrzebuje chłodu!), przy wilgotności powietrza 85–95%, dostępie światła i intensywnej wentylacji — nadmiar CO2 daje wydłużone trzony i zdeformowane kapelusze. Uprawa amatorska w ogrodzie: możliwa na pniakach buka, topoli i brzozy zaszczepionych kołkami z grzybnią; owocnikuje latem. Mrozoodporność: grzybnia w pniaku przezimuje w polskich warunkach bez problemu, ale owocnikować będzie dopiero w cieple — nie licz na zbiór w grudniu, tu królem jest ostrygowaty. Gdzie NIE zbierać: z drzew przy ruchliwych drogach, w pasach przydrożnych, na terenach przemysłowych, składowiskach i w skażonym otoczeniu — grzyby kumulują metale ciężkie (kadm, ołów) z drewna i powietrza. Nie zbierać z drewna impregnowanego, malowanego, konserwowanego, ze słupów i podkładów kolejowych (kreozot). Nie zbierać owocników starych, zwiotczałych, zarobaczonych ani zapleśniałych. Nie uprawiać na podłożu nieznanego pochodzenia.
owocnik — świeży lub suszony (Pleuroti pulmonarii fructificatio); do celów leczniczych młode, jędrne owocniki. Grzyb w pełni jadalny — stosowany kulinarnie oraz w postaci suszu, proszku i ekstraktów.
Owocnik — w naturze od MAJA do PAŹDZIERNIKA, ze szczytem od czerwca do września; to grzyb LETNI i to jest jego podstawowa różnica praktyczna wobec boczniaka ostrygowatego, który owocnikuje od października do zimy. Owocniki pojawiają się rzutami po opadach deszczu, zwłaszcza po ciepłych, wilgotnych okresach. Faza rozwoju do zbioru: owocniki MŁODE i średnie, o kapeluszu jeszcze wypukłym lub świeżo rozpostartym, z brzegiem podwiniętym lub prostym (jeszcze nie porozcinanym i nie falującym), o blaszkach czysto białych i miąższu jędrnym. Owocniki stare — z brzegiem promieniście popękanym, wywiniętym, blaszkami pożółkłymi, miąższem łykowatym i suchym — są bezwartościowe i zwykle zarobaczone; gatunek jest cienkomiąższy, więc starzeje się i wysycha SZYBCIEJ niż ostrygowaty, i przegapić właściwy moment jest łatwiej. Zbierać przy suchej pogodzie; pora dnia bez znaczenia, choć rano owocniki są jędrniejsze. Sposób: odciąć nożem u samej nasady, przy drewnie, zabierając całe zrosłe kępki; nie wyrywać (nie niszczyć grzybni — pniak owocnikuje kolejne lata). Twarde trzony odrzucić lub przeznaczyć na wywar. W uprawie zbiór przez cały ciepły sezon, w rzutach co 2–3 tygodnie; zbierać przed pełnym wysypem zarodników.
Beta-glukany (beta-1,3/1,6-glukany) — główna grupa czynna; gatunek jest bogatym źródłem polisacharydów immunomodulujących, a wyciągi z P. pulmonarius są przedmiotem licznych badań nad działaniem przeciwzapalnym i przeciwbólowym. Lowastatyna (monakolina K) — obecna, jak we wszystkich boczniakach, choć zwykle w ilościach mniejszych niż u P. ostreatus. Ergotioneina — grzybowy przeciwutleniacz gromadzony w komórkach. Ergosterol (prowitamina D2, przekształcana w witaminę D2 pod działaniem UV). Ponadto: pełnowartościowe białko z kompletem aminokwasów egzogennych (zawartość białka w suchej masie należy do wyższych wśród grzybów uprawnych), błonnik pokarmowy (chityna, hemicelulozy, beta-glukany), lektyny, enzymy ligninolityczne (lakaza, peroksydaza manganowa — gatunek jest wykorzystywany w biotechnologii do rozkładu barwników i zanieczyszczeń), kwasy fenolowe, flawonoidy, witaminy z grupy B (B1, B2, niacyna, kwas foliowy), potas, fosfor, magnez, żelazo, cynk, selen i miedź. Bardzo niska kaloryczność, znikoma zawartość tłuszczu i sodu.
Podstawowa forma stosowania: REGULARNE SPOŻYCIE KULINARNE, 100–200 g świeżych owocników 2–4 razy w tygodniu. Obowiązkowa OBRÓBKA TERMICZNA — boczniaków nie jadamy na surowo (chityna jest niestrawna, a ciepło uwalnia beta-glukany; surowe mogą wywołać dolegliwości żołądkowe). Ponieważ miąższ jest cieńszy i delikatniejszy niż u ostrygowatego, grzyb szybciej się smaży i łatwiej go PRZESUSZYĆ — smażyć krótko, na średnim ogniu, do zrumienienia (3–6 minut); świetnie nadaje się do panierowania, duszenia, do zup, sosów i risotto. Nie blanszować i nie odlewać wody (wypłukuje się część związków czynnych). Odwar z suszu (forma lecznicza): 2 łyżki suszu na 500 ml wody, gotować pod przykryciem 30–45 minut (grzyby wymagają długiej ekstrakcji gorącej — chityna nie odda beta-glukanów w krótkim naparze), odstawić 15 minut, przecedzić. Pić 1/2–1 szklankę 1–2 razy dziennie; kuracja 4–8 tygodni, potem przerwa. Proszek z suszu: 1–2 łyżeczki dziennie do zup, sosów, kasz i koktajli — forma wygodna, ale bez ekstrakcji część związków pozostaje zamknięta w chitynie i się nie uwalnia. Ekstrakt gorącowodny (metoda właściwa, bo beta-glukany są rozpuszczalne w wodzie): susz gotować 1–2 godziny na wolnym ogniu, odwar odparować do ok. 1/3 objętości, ostudzić; pić 50–100 ml dziennie, przechowywać w lodówce do kilku dni lub zakonserwować dodatkiem alkoholu. Nalewka: ekstrakcja alkoholowa u boczniaków ma mniejsze znaczenie niż u hub (mało triterpenów), ale wyciąga lowastatynę — 100 g suszu na 500 ml alkoholu 40%, macerować 3–4 tygodnie, po łyżeczce dziennie. Uwaga praktyczna: efekty prozdrowotne to kwestia regularności liczonej w tygodniach i miesiącach, nie w dniach.
Suszenie: kroić w paski lub plastry 5 mm zaraz po zbiorze i suszyć w 40–50 °C do pełnej łamliwości. Boczniak płucny ma miąższ CIEŃSZY niż ostrygowaty, więc schnie szybciej — pilnować, żeby go nie przepalić; wyższa temperatura degraduje beta-glukany i lowastatynę. Dobrze wysuszony jest kruchy, jasnokremowy i zachowuje wyraźny anyżkowy zapach. Przechowywać w szczelnych słojach, w ciemności, do 12 miesięcy. Świeże owocniki: lodówka, PAPIEROWA torba, do 4–5 dni (krócej niż ostrygowaty — cienki miąższ szybciej wiotczeje); nigdy w folii. Mrożenie: najlepiej po podsmażeniu. Trik na witaminę D: przed suszeniem wyłożyć pokrojone owocniki BLASZKAMI DO GÓRY na słońce na 1–2 godziny — UV przekształci ergosterol w witaminę D2 i podniesie jej zawartość wielokrotnie. Jak rozpoznać dobry surowiec: kapelusz jędrny, kremowobiały do jasnobeżowego, brzeg cały (nie porozcinany, nie wywinięty), blaszki białe i nieuszkodzone, miąższ biały, zapach świeży, grzybowo-anyżkowy. Zły: kapelusz zwiotczały, pożółkły lub brązowiejący, brzeg popękany i wysuszony, blaszki posklejane, zapach kwaśny lub amoniakalny, larwy w nasadzie trzonu. ODRÓŻNIENIE OD GATUNKÓW MYLONYCH. (1) Boczniak ostrygowaty (P. ostreatus) — to najczęstsza „pomyłka”, całkowicie nieszkodliwa (oba jadalne), ale zielarz powinien je rozróżniać: ostrygowaty ma kapelusz SZAROBŁĘKITNY, stalowy, ciemniejszy, GRUBSZY i mięsistszy, trzon szczątkowy, rośnie od PAŹDZIERNIKA do zimy; płucny ma kapelusz KREMOWOBIAŁY, CIENKI, trzon lepiej wykształcony, rośnie LATEM i pachnie mocniej anyżkowo. Pora roku rozstrzyga niemal zawsze. (2) Boczniak późny / ozorek (Sarcomyxa serotina) — kapelusz OLIWKOWOZIELONY, blaszki żółte, miąższ galaretowaty i GORZKI, owocnikuje późną jesienią; niejadalny z powodu goryczy, nie trujący. (3) Łuskwiak nastroszony (Pholiota squarrosa) — kapelusz rdzawożółty, gęsto ŁUSKOWATY, trzon centralny z PIERŚCIENIEM, wysyp zarodników RDZAWOBRĄZOWY; trujący — rozpoznasz po łuskach i barwie wysypu. (4) OSTRZEŻENIE NAJWAŻNIEJSZE: hełmówka jadowita (Galerina marginata) rosnąca na drewnie jest ŚMIERTELNIE trująca (amatoksyny, jak muchomor sromotnikowy) — ale ma trzon CENTRALNY z pierścieniem, kapelusz miodowobrązowy, blaszki i wysyp RDZAWOBRĄZOWY. Boczniak: wysyp BIAŁY, blaszki BIAŁE, trzon BOCZNY, PIERŚCIENIA BRAK. Żelazna zasada: brązowe lub rdzawe blaszki / wysyp = to NIE jest boczniak, zostaw. (5) Twardziak / inne grzyby nadrzewne o blaszkach — sprawdzać zbiegające blaszki i biały kutner u nasady trzonu. Typowe błędy: przeoczenie gatunku w lecie (bo „boczniaki są zimą” — ten nie jest); zbieranie starych, wysuszonych owocników z porozcinanym brzegiem; jedzenie na surowo; przesmażenie na wiór (miąższ cienki!); parzenie suszu jak zwykłego ziela przez 10 minut — beta-glukany nie wyjdą; suszenie w piekarniku na 100+ °C; wdychanie zarodników przy uprawie domowej. W mieszankach: łączy się z boczniakiem ostrygowatym i shiitake (odporność), z chagą i białoporkiem brzozowym (kuracje jesienno-zimowe), z kurkumą i imbirem (kuracje przeciwzapalne — tu akcent tego gatunku jest najmocniejszy).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.