Bodziszek cuchnący

Opis

Bodziszek cuchnący to jednoroczna lub dwuletnia roślina rosnąca w cienistych, wilgotnych lasach, na murach i rumowiskach, rozpoznawalna po intensywnie czerwonych łodygach, delikatnie pierzastych liściach i nieprzyjemnym, ostrym zapachu po roztarciu. W europejskim zielarstwie ludowym znany od średniowiecza jako „ziele św. Roberta” i stosowany przede wszystkim jako surowiec garbnikowy: ściągająco, przeciwzapalnie, przeciwkrwotocznie i przeciwbiegunkowo. Nie jest surowcem farmakopealnym i nie ma dobrze udokumentowanego działania klinicznego, ale w ziołolecznictwie praktycznym pozostaje wartościowym, łatwo dostępnym środkiem do stosowania zewnętrznego — na stany zapalne jamy ustnej, skóry i błon śluzowych. Jego przewaga nad innymi ziołami garbnikowymi to pospolitość i to, że rośnie tam, gdzie mało co rośnie.

Wygląd

Roślina jednoroczna lub dwuletnia, wysokości 20–50 cm, o pokroju rozpierzchłym, kruchym i soczystym. Łodyga obła, wyraźnie kolankowato zgrubiała w węzłach, gęsto owłosiona gruczołowatymi włoskami (lepka w dotyku), silnie rozgałęziona, w pełnym słońcu i jesienią intensywnie czerwona lub krwistoczerwona — cecha bardzo charakterystyczna. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, o blaszce w zarysie trójkątnej, dłoniasto 3–5-dzielnej, przy czym każdy odcinek jest jeszcze pierzasto wcinany aż do nerwu — całość sprawia wrażenie liścia koronkowego, „paprociowatego”; jesienią liście czerwienieją. Po roztarciu ziele wydziela charakterystyczny, ostry, przykry zapach (stąd nazwa). Kwiaty wyrastają po 2 na wspólnej szypule (dwukwiatowa wierzchotka), promieniste, pięciopłatkowe, o średnicy 1–1,5 cm, różowe do purpurowych, z jasnymi, wyraźnymi paskami na płatkach; płatki całobrzegie, na końcu zaokrąglone, wyraźnie zwężone w paznokieć; pylniki pomarańczowe. Owoc bardzo charakterystyczny — rozłupnia typu „dziobu bocianiego”: długi, wąski, zaostrzony wyrostek (do 2 cm), u nasady z pięcioma rozłupkami, które w czasie dojrzewania odskakują sprężyście ku górze, wyrzucając nasiona. Korzeń palowy, cienki, słabo rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Pospolity w całej Polsce, od nizin po piętro regla dolnego. Rośnie w cienistych i wilgotnych lasach liściastych (grądy, buczyny, łęgi), w zaroślach, na obrzeżach lasów, w wąwozach, na kamienistych zboczach i piargach, na rumowiskach, murach, przy starych budynkach i w zaniedbanych, cienistych ogrodach. Częsty na siedliskach żyznych i azotolubnych, także ruderalnych — ale w odróżnieniu od wielu chwastów lubi cień i wilgoć. Roślina łatwa do pozyskania w dużej ilości; nie jest chroniona.

Warunki

Stanowisko cieniste do półcienistego (w pełnym słońcu rośnie karłowato i mocno czerwienieje). Gleba żyzna, próchniczna, kamienista lub gliniasta, dobrze przepuszczalna, świeża do wilgotnej, zasobna w azot, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5), lubi obecność wapnia — stąd częsty na murach i piargach wapiennych. W pełni odporna na mróz (roślina rodzima), rozmnaża się obficie z samosiewu i wschodzi jesienią, zimując w postaci rozety. Nie zbierać z murów budynków przy ruchliwych ulicach, z rumowisk poprzemysłowych i z terenów zanieczyszczonych — jako roślina rumowiskowa łatwo trafia na podłoża skażone metalami ciężkimi; nie zbierać z miejsc odchodów zwierząt i psich wybiegów.

Surowiec

ziele (Geranii robertiani herba), zbierane w okresie kwitnienia

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od maja do sierpnia (optimum czerwiec–lipiec, gdy roślina obficie kwitnie, a jeszcze nie zaczęła masowo owocować). Ścinać nożyczkami górne, ulistnione części pędów z kwiatami, ok. 20–30 cm, bez zdrewniałych, grubych nasad łodyg i bez korzenia. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Ziele jest soczyste i lepkie — nie ugniatać go w koszu, bo natychmiast się zaparza i czernieje; nosić luźno, w płaskim koszu, i przerabiać tego samego dnia. Świeże ziele do soku i okładów — przez cały sezon wegetacyjny.

Skład chemiczny

Garbniki (grupa dominująca, kilka–kilkanaście procent w suchej masie — zwłaszcza garbniki hydrolizujące typu elagotanin, m.in. geraniina), kwas elagowy i galusowy; flawonoidy (hiperozyd, kwercetyna, kemferol, izokwercytryna); kwasy fenolowe; olejek eteryczny w małej ilości (odpowiada za charakterystyczny przykry zapach — m.in. germakron); gorycze; śluzy; witamina C; sole mineralne, w tym potas i wapń; śladowe ilości alkaloidów. Zawartość garbników jest najwyższa w zielu kwitnącym i decyduje o wartości surowca.

Właściwości

• Przede wszystkim ściągające (adstringens) — dzięki wysokiej zawartości garbników wyciągi ścinają białka powierzchniowe błon śluzowych i uszkodzonej skóry, tworząc warstwę ochronną: zmniejszają wysięk, hamują drobne krwawienia, przyspieszają gojenie, ograniczają rozwój bakterii. Stąd zastosowanie zewnętrzne w stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła, przy aftach i pleśniawkach, na trudno gojące się rany, otarcia, owrzodzenia, wypryski, oparzenia słoneczne, hemoroidy i upławy (nasiadówki, przemywania). Wewnętrznie — w biegunkach niebakteryjnych i nieżytach jelit, pomocniczo w krwawieniach z przewodu pokarmowego i przy obfitych miesiączkach (działanie przeciwkrwotoczne, ludowe). Wykazuje działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne in vitro. Medycyna ludowa przypisywała mu ponadto działanie przeciwcukrzycowe i przeciwnowotworowe — te wskazania NIE mają potwierdzenia i nie należy ich powielać. Surowiec ma znaczenie pomocnicze, nie zastępuje leczenia.

Zastosowanie

Napar: 1–2 łyżeczki suszonego, rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 10–15 minut, przecedzić. Wewnętrznie: pół szklanki 2–3 razy dziennie, krótkotrwale (przy biegunce — do ustąpienia objawów, nie dłużej niż kilka dni). Do płukania jamy ustnej i gardła oraz do przemywań: mocniejszy napar lub odwar — 2 łyżki ziela na szklankę wody, zagotować i parzyć 15 minut pod przykryciem, płukać 3–4 razy dziennie. Okłady i przemywania na rany, wypryski i hemoroidy: przecedzony, ostudzony odwar, kilka razy dziennie; nasiadówki — 3–4 łyżki ziela na litr wody, 10–15 minut, temperatura ok. 37 °C. Świeże ziele: rozgnieciony liść jako doraźny opatrunek na skaleczenie (tradycyjne zastosowanie polowe). Sok ze świeżego ziela — 1 łyżeczka 2 razy dziennie, krótkotrwale. Nie stosować wewnętrznie długotrwale ani w dużych dawkach — garbniki drażnią śluzówkę żołądka i upośledzają wchłanianie żelaza. Ziele nie jest surowcem do codziennego picia „profilaktycznie”.

Uwagi dla zielarza

Suszenie: ziele jest soczyste i wodniste — kluczem jest szybkość. Suszyć w cienkiej warstwie, w cieniu i silnym przewiewie, temperatura do 40 °C; w suszarni z nawiewem schnie 1–2 dni, na strychu przy złej wentylacji czernieje i pleśnieje. Dobrze wysuszony surowiec zachowuje zielono-czerwonawą barwę, wyraźny (przykry!) zapach i silnie ściągający, cierpki smak. Susz czarny, bezwonny lub zbrylony — do wyrzucenia. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; garbniki utleniają się na świetle i w wilgoci. Nie susz razem z surowcami aromatycznymi — bodziszek przenosi swój zapach. Mieszanki: z pięciornikiem kurzym zielem, korą dębu i jeżyną (biegunki, płukanki), z szałwią i rumiankiem (jama ustna i gardło), z krwawnikiem i tasznikiem (ludowo — krwawienia). Rozpoznanie: bodziszek cuchnący łatwo pomylić z innymi drobnokwiatowymi bodziszkami (b. drobny, b. gołębi, b. kosmaty) i z iglicą pospolitą — rozstrzygają: czerwona, gruczołowato owłosiona i lepka łodyga, silnie pocięte, koronkowe liście, przykry zapach oraz kwiaty po dwa na jednej szypule. Pomyłka z pokrewnym bodziszkiem nie jest groźna (nie ma wśród nich gatunków trujących), ale obniża jakość surowca. Uwaga na warsztat: lepkie włoski gruczołowe zbierają kurz i pyłki — surowca z zapylonych murów przydrożnych nie da się doczyścić; wybieraj stanowiska leśne.

Przeciwwskazania