Bodziszek czerwony

Opis

Bodziszek czerwony to okazała bylina o dużych, pojedynczych, karminowo-purpurowych kwiatach, rosnąca w ciepłych, świetlistych dąbrowach, zaroślach i na murawach kserotermicznych. Nazwa gatunkowa (sanguineum — krwisty) odnosi się zarówno do barwy kwiatów, jak i do jesiennego czerwienienia liści, a w zielarstwie ludowym była podstawą sygnaturowego skojarzenia z krwią i krwawieniami. Rzeczywista wartość surowca opiera się na wysokiej zawartości garbników: ziele i kłącze działają silnie ściągająco, przeciwzapalnie i przeciwkrwotocznie, przede wszystkim zewnętrznie. Nie jest to surowiec farmakopealny ani powszechnie stosowany, ale to solidne, tradycyjne zioło garbnikowe i cenna roślina ozdobna, dająca surowiec z własnego ogrodu — co jest istotne, bo dziko rosnące populacje warto oszczędzać.

Wygląd

Bylina wysokości 20–50 cm, o pokroju kępiastym, rozłożystym, tworząca zwarte, kuliste kępy. Łodygi liczne, obłe, wzniesione lub podnoszące się, widlasto rozgałęzione, gęsto pokryte odstającymi, białymi, długimi włoskami (bez włosków gruczołowych — nie są lepkie), często czerwonawo nabiegłe. Liście naprzeciwległe, długoogonkowe, blaszka okrągława w zarysie, głęboko dłoniasto 5–7-dzielna niemal do nasady, a każdy odcinek dodatkowo 2–3-krotnie wcinany na wąskie, równowąskie łatki — liść wygląda jak rozgwiazda o wielu ramionach; użyłkowanie dłoniaste, blaszka obustronnie owłosiona, jesienią przebarwia się na intensywnie karminowo-czerwono. Kwiaty są kluczową cechą diagnostyczną: wyrastają POJEDYNCZO na długich szypułkach (nie po dwa, jak u większości bodziszków), są duże — średnicy 3–4 cm, promieniste, pięciopłatkowe, karminowo-purpurowe do krwistoróżowych, z ciemniejszym użyłkowaniem; płatki na szczycie płytko wycięte (wyszczerbione). Owoc: rozłupnia o wydłużonym, dziobiastym wyrostku („dziób bociani”) długości 2–3 cm, rozpadająca się na pięć rozłupek, które odskakują sprężyście, wyrzucając nasiona. Organ podziemny: grube, zdrewniałe, poziome, płożące kłącze o brunatnej barwie i czerwonawym przekroju, z licznymi korzeniami — źródło surowca garbnikowego.

Gdzie rośnie

W Polsce rozproszony, wyraźnie ciepłolubny — najczęstszy w pasie wyżyn (Wyżyna Lubelska, Małopolska, Jura Krakowsko-Częstochowska, Niecka Nidziańska), w Pieninach i na Podkarpaciu, na Pomorzu Zachodnim i w dolinie dolnej Odry; na nizinach i w Polsce północno-wschodniej rzadszy. Siedliska: świetliste dąbrowy, ciepłolubne zarośla i okrajki, murawy kserotermiczne, zbocza wąwozów, skarpy dolin rzecznych, wapienne i lessowe zbocza, prześwietlone brzegi lasów. Gatunek nie jest w Polsce objęty ochroną, ale rośnie w zbiorowiskach cennych i coraz rzadszych — pozyskanie surowca ze stanowisk naturalnych należy ograniczyć; w handlu ogrodniczym powszechnie dostępny jako bylina rabatowa, i to jest właściwe źródło surowca.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe, osłonięte, znosi półcień. Gleba przepuszczalna, kamienista, piaszczysto-gliniasta lub gliniasta, umiarkowanie żyzna do ubogiej, dobrze zdrenowana, sucha do świeżej — nie znosi wód zastoiskowych i ciężkich, mokrych gleb. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–7,8); gatunek wapieniolubny — dobrze reaguje na wapnowanie. Wybitnie sucholubny i odporny na suszę (grube kłącze magazynuje wodę). W pełni mrozoodporny (strefy 3–4), zimuje bez okrywania. W uprawie długowieczny i bezproblemowy, rozmnażany przez podział kłącza (wiosną lub jesienią) i z nasion. Nie zbierać ze stanowisk naturalnych w rezerwatach, użytkach ekologicznych i na murawach kserotermicznych objętych ochroną siedliskową; nie zbierać z poboczy dróg i ze skarp kolejowych opryskiwanych herbicydami.

Surowiec

ziele (Geranii sanguinei herba) i kłącze (Geranii sanguinei rhizoma) — kłącze jako surowiec garbnikowy o silniejszym działaniu ściągającym

Termin zbioru

Ziele — w pełni kwitnienia, od czerwca do lipca (gatunek kwitnie obficie w czerwcu, pojedyncze kwiaty do sierpnia). Ścinać górne, ulistnione części pędów z kwiatami, w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy, w godzinach przedpołudniowych. Kłącze — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji, gdy zawartość garbników jest najwyższa, lub bardzo wczesną wiosną (marzec–kwiecień) przed ruszeniem wegetacji. Kłącza wykopywać, otrząsnąć z ziemi, szybko opłukać (nie moczyć!), oczyścić z korzeni włośnikowych i pociąć na kawałki 2–3 cm; grubsze przekroić wzdłuż. Z uprawy ogrodowej kłącza pobiera się przy okazji podziału kęp — jedna kępa co 3–4 lata daje wystarczający surowiec.

Skład chemiczny

Garbniki — grupa dominująca i decydująca o działaniu, w kłączu w wysokim stężeniu (garbniki hydrolizujące, m.in. elagotaniny i geraniina, oraz garbniki skondensowane); kwas elagowy i galusowy. Ponadto: flawonoidy (kwercetyna, kemferol, hiperozyd, izokwercytryna), antocyjany (odpowiedzialne za barwę kwiatów i jesiennych liści), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, galusowy), gorycze, śluzy, kwasy organiczne, sole mineralne. Zawartość garbników jest wyraźnie wyższa w kłączu niż w zielu i rośnie ku jesieni — to determinuje termin zbioru surowca podziemnego.

Właściwości

• Silnie ściągające (adstringens) — garbniki denaturują białka powierzchniowe błon śluzowych i uszkodzonej skóry, tworząc warstwę ochronną, hamując wysięk, drobne krwawienia i namnażanie bakterii. Przeciwzapalne i przeciwkrwotoczne, uszczelniające naczynia włosowate (flawonoidy i antocyjany). Przeciwbiegunkowe. Stosowany zewnętrznie w stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła, na krwawiące dziąsła, afty, na trudno gojące się rany, otarcia, owrzodzenia, wypryski i hemoroidy, a także w upławach i stanach zapalnych dróg rodnych (nasiadówki, irygacje). Wewnętrznie — pomocniczo w biegunkach niebakteryjnych, nieżytach jelit i przy skłonności do drobnych krwawień (dziąsła, obfite miesiączki) — zastosowanie tradycyjne, o słabej dokumentacji. Ludowo używany także przy kamicy, cukrzycy i „chorobach kobiecych” — te wskazania nie mają potwierdzenia i nie należy ich powielać. To surowiec pomocniczy, nie zastępujący leczenia przyczynowego.

Zastosowanie

Napar z ziela: 1–2 łyżeczki suszonego, rozdrobnionego ziela na szklankę wrzątku, parzyć pod przykryciem 15 minut, przecedzić; wewnętrznie pół szklanki 2–3 razy dziennie, krótkotrwale (przy biegunce — do ustąpienia objawów, nie dłużej niż kilka dni). Odwar z kłącza (mocniejszy, ściągający): 1 łyżka rozdrobnionego kłącza na 1,5 szklanki wody, gotować pod przykryciem 10 minut, odstawić 15 minut, przecedzić. Do płukania jamy ustnej i gardła: przecedzony odwar, ciepły, 3–4 razy dziennie, po jedzeniu — na krwawiące dziąsła i afty. Do przemywań i okładów: ostudzony odwar, kilka razy dziennie na rany, otarcia i wypryski. Nasiadówki (hemoroidy, upławy): 3–4 łyżki ziela lub 2 łyżki kłącza na litr wody, zagotować, parzyć 15 minut, przecedzić i doprowadzić do temperatury ok. 37 °C; siedzieć 10–15 minut. Wewnętrznie nie stosować przewlekle — garbniki drażnią żołądek i utrudniają wchłanianie żelaza. Główny ciężar zastosowania tego zioła to użycie zewnętrzne.

Uwagi dla zielarza

Suszenie ziela: cienka warstwa, cień i przewiew, temperatura do 40 °C; ziele bodziszka czerwonego jest mniej soczyste niż u bodziszka cuchnącego i schnie łatwiej, ale przy zbyt wolnym schnięciu i tak brunatnieje. Kłącze: pokrojone kawałki suszyć w wyższej temperaturze (do 50–60 °C, w suszarni z nawiewem), bo grube i wilgotne łatwo pleśnieje w środku; dobrze wysuszone łamie się z trzaskiem, w przełomie jest jasnobrunatne z czerwonawym odcieniem, a smak ma wybitnie cierpki i ściągający. Cierpkość to najprostszy test jakości — surowiec bez wyraźnie ściągającego smaku nie zawiera już garbników i jest bezużyteczny. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach: ziele do 12 miesięcy, kłącze do 2–3 lat (garbniki w kłączu są trwalsze). Nie przechowywać w torebkach papierowych w wilgotnym pomieszczeniu — garbniki utleniają się i surowiec czernieje. Mieszanki: z korą dębu, pięciornikiem kurzym zielem i jeżyną (płukanki i biegunki), z szałwią i rumiankiem (jama ustna), z krwawnikiem i tasznikiem (tradycyjne mieszanki „na krwawienia”). Rozpoznanie: bodziszek czerwony odróżnia się od pozostałych krajowych bodziszków (b. cuchnący, b. łąkowy, b. leśny) trzema cechami razem wziętymi: kwiaty POJEDYNCZE (nie po dwa), duże i karminowe; liście głęboko, wąsko wcinane, „gwiaździste”; brak lepkiego owłosienia gruczołowego i brak przykrego zapachu. Bodziszek łąkowy i leśny mają kwiaty po dwa i barwę fioletowoniebieską. Pomyłka nie jest niebezpieczna — wszystkie krajowe bodziszki są nietrujące i garbnikowe — ale surowiec powinien być jednorodny. Praktyczna wskazówka: załóż kilka kęp na suchej rabacie; roślina jest odporna, długowieczna i co kilka lat przy podziale daje kłącze bez uszczuplania stanowisk naturalnych.

Przeciwwskazania