Geranium pratense
Łąkowa bylina o dużych fioletowoniebieskich kwiatach i dzióbkowatym owocu, ceniona jako łagodny surowiec garbnikowy.
Bodziszek łąkowy to jeden z najokazalszych krajowych bodziszków — rośnie na wilgotnych łąkach kośnych i w wysokich ziołoroślach, gdzie jego niebieskofioletowe kwiaty są widoczne z daleka. W zielarstwie należy do surowców garbnikowych o łagodnym, ale wyraźnym działaniu ściągającym i przeciwzapalnym. Nie jest surowcem farmakopealnym i w polskiej praktyce ustępuje miejsca bardziej znanemu bodziszkowi cuchnącemu, bywa jednak zbierany lokalnie i traktowany zamiennie. Nazwa rodzajowa nawiązuje do kształtu owocu — długiego dzióbka przypominającego dziób żurawia. Cała roślina jest bezpieczna, nietrująca i łatwa do rozpoznania w kwitnieniu.
Bylina o wysokości 30–80 cm, tworząca luźne kępy z krótkiego, zgrubiałego kłącza. Łodyga wzniesiona, w górnej części rozgałęziona, obła, gęsto owłosiona odstającymi włoskami, w części kwiatostanowej z włoskami gruczołowatymi. Liście dłoniastodzielne, podzielone na 5–7 odcinków, każdy odcinek dodatkowo pierzasto wcinany i ostro ząbkowany — całość sprawia wrażenie mocno postrzępionej; liście odziomkowe długoogonkowe, łodygowe naprzeciwległe, ku górze coraz krótszoogonkowe i mniejsze. Kwiaty zebrane po dwa na wspólnym szypułku (dwukwiatowe wierzchotki), duże, o średnicy 3–4 cm, o pięciu szeroko odwrotnie jajowatych, całobrzegich płatkach barwy niebieskofioletowej z ciemniejszym, siateczkowatym użyłkowaniem; szypułki po przekwitnieniu odginają się w dół. Owoc rozłupnia z długim, sztywnym dzióbkiem (do 3 cm), rozpadająca się na 5 rozłupek, które przy dojrzewaniu odskakują sprężyście ku górze. Kłącze krótkie, grube, ukośne, z licznymi korzeniami wiązkowymi.
Gatunek rozpowszechniony w całej Polsce, częstszy na niżu i w niższych położeniach górskich, w Karpatach dochodzi do regla dolnego. Rośnie na świeżych i wilgotnych łąkach kośnych, w ziołoroślach, na obrzeżach zarośli, w rowach, na przydrożach i skarpach, na obrzeżach lasów łęgowych. Preferuje gleby żyzne, zasobne w wapń, i miejsca umiarkowanie wilgotne; zanika na łąkach intensywnie nawożonych azotem i często koszonych.
Stanowisko słoneczne do lekko półcienistego. Gleba żyzna, gliniasta lub próchniczna, świeża do wilgotnej, zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Roślina w pełni mrozoodporna w polskich warunkach, wieloletnia, dobrze znosi krótkotrwałą suszę dzięki zgrubiałemu kłączu. Nie zbierać z rowów przydrożnych, poboczy dróg szybkiego ruchu ani z łąk graniczących z polami uprawnymi opryskiwanymi herbicydami — bodziszek rosnący na skraju pola jest pierwszym, który zbiera znoszony oprysk.
ziele (Geranii pratensis herba), rzadziej kłącze (Geranii rhizoma)
Ziele — od czerwca do sierpnia, w pełni kwitnienia, gdy zawartość garbników jest najwyższa; ścinać górne, ulistnione i kwitnące części pędu (20–30 cm) nożem lub sekatorem, nie wyrywać z korzeniem. Zbierać w suchy, słoneczny dzień w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Kłącze — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji, gdy roślina wycofała substancje zapasowe do organów podziemnych; wykopywać ostrożnie, oczyścić z ziemi, opłukać, grubsze sztuki przekroić wzdłuż.
Garbniki, głównie hydrolizujące (elagotanoidy, kwas galusowy i elagowy) oraz garbniki katechinowe — dominująca grupa czynna, w kłączu w wyraźnie wyższym stężeniu niż w zielu. Ponadto flawonoidy (pochodne kemferolu i kwercetyny), kwasy fenolowe, śluzy, sole mineralne, niewielkie ilości goryczy. Skład zbliżony do innych krajowych bodziszków, choć uboższy w związki lotne niż silnie pachnący bodziszek cuchnący.
Napar z ziela: 1–2 łyżki rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić 2–3 razy dziennie po pół szklanki, między posiłkami, przy nieżytach jelit i skłonności do biegunek. Odwar z kłącza (mocniej ściągający): 1 łyżeczka rozdrobnionego surowca na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić 10 minut. Do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów stosować odwar 2–3 razy mocniejszy, kilka razy dziennie. Zewnętrznie: przemywanie, okłady z gazy nasączonej odwarem na sączące zmiany skórne i drobne otarcia. Kuracji wewnętrznej nie prowadzić dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy — garbniki stosowane przewlekle drażnią błonę śluzową żołądka.
Ziele suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35–40 °C, rozłożone cienką warstwą — surowiec przesuszony w wysokiej temperaturze i na słońcu traci część garbników i brzydko brunatnieje. Dobrze wysuszone ziele zachowuje zieloną barwę liści, a płatki kwiatów szarofioletowy odcień; liście łamią się przy zgniataniu, łodygi pękają. Kłącze suszyć wolniej, w temperaturze do 40 °C, aż stanie się kruche. Przechowywać do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych opakowaniach — garbniki utleniają się na świetle i w wilgoci, a surowiec czerniejący na przekroju kłącza jest już bezwartościowy. Dobrze łączy się z pięciornikiem gęsim, kwiatem rumianku i szałwią (płukanki), z korą dębu (mocne ściągające płukanki), z liściem borówki czarnej i szałwią (biegunki). Typowe błędy: mylenie bodziszków między sobą oraz zbiór ziela po przekwitnieniu, gdy roślina zaczyna zawiązywać owoce i traci na jakości. Odróżnienie od bodziszka leśnego: bodziszek łąkowy ma płatki niebieskofioletowe z wyraźnym siatkowatym użyłkowaniem, silnie postrzępione liście i — co najpewniejsze — szypułki owocowe odgięte w dół, podczas gdy u bodziszka leśnego pozostają wzniesione, a kwiaty są mniejsze i bardziej czerwonofioletowe. Od bodziszka cuchnącego odróżnia go brak intensywnego, nieprzyjemnego zapachu po roztarciu liścia.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.