Borówka bagienna

Opis

Borówka bagienna, zwana ludowo łochynią lub pijanicą, rośnie na torfowiskach i w borach bagiennych, często w towarzystwie bagna zwyczajnego. Ludowa nazwa „pijanica” i przypisywane owocom działanie odurzające to nieporozumienie — zawroty głowy po zbiorach powodował odurzający zapach rosnącego obok bagna zwyczajnego, a nie same jagody, które są całkowicie jadalne i nietrujące. W zielarstwie borówka bagienna ma znaczenie ograniczone: jej owoce są cennym, bogatym w antocyjany produktem odżywczym, ale ustępują pod względem leczniczym borówce czarnej, a liście — brusznicy. Zbierając ją, trzeba pamiętać, że jest to gatunek siedlisk chronionych, których nie wolno niszczyć.

Wygląd

Krzewinka o wysokości 30–100 cm (wyższa niż borówka czarna), o pędach obłych, nie kanciastych, brunatnych lub szarobrunatnych, drewniejących, wzniesionych lub podnoszących się. Liście opadające na zimę, skrętoległe, odwrotnie jajowate lub eliptyczne, całobrzegie (bez ząbków!), tępo zakończone, o długości 1–3 cm; górna strona matowa, sinozielona, spodnia wyraźnie sinoniebieska (modrawa) z wystającym, siateczkowatym użyłkowaniem. Kwiaty zwisające, po 1–3 w kątach liści, dzbaneczkowate do niemal kulistych, białe lub bladoróżowe, o krótkich, odgiętych ząbkach korony. Owoc — kulista lub gruszkowata jagoda o średnicy 7–12 mm, ciemnoniebieska z wyraźnym, sinym nalotem woskowym; cecha diagnostyczna: miąższ i sok są bezbarwne, zielonkawobiałe, nie barwią ust ani palców na fioletowo. Organ podziemny: płytki, silnie rozgałęziony system korzeniowy z długimi rozłogami, dzięki którym roślina tworzy rozległe, klonalne płaty; w korzeniach mikoryza erikoidalna.

Gdzie rośnie

W Polsce rozpowszechniona głównie na północy i wschodzie kraju oraz w górach, na niżu w rozproszeniu, lokalnie liczna. Rośnie na torfowiskach wysokich i przejściowych, w borach bagiennych, wilgotnych borach sosnowych, na wrzosowiskach wilgotnych, w górach na halach i w piętrze kosówki. Wymaga podłoża kwaśnego, torfowego lub próchniczno-torfowego, stale wilgotnego. Jej siedliska — torfowiska — podlegają ochronie jako siedliska przyrodnicze; sama roślina nie jest objęta ochroną gatunkową, ale zbiór na torfowiskach wymaga szczególnej ostrożności, a na terenach chronionych bywa zakazany.

Warunki

Stanowisko słoneczne do półcienistego. Gleba wybitnie kwaśna (pH 3,5–5,0), torfowa, próchniczna, uboga w składniki pokarmowe, stale wilgotna do mokrej, dobrze przepuszczalna dla powietrza mimo wilgoci. Gatunek skrajnie mrozoodporny — rośnie w tundrze i w piętrze alpejskim, znosi mrozy poniżej −30 °C; wrażliwy natomiast na przymrozki wiosenne w czasie kwitnienia i na wapń w podłożu, który go zabija. Nie zbierać z torfowisk objętych ochroną rezerwatową i z obszarów, gdzie zbiór jest zakazany; nie zbierać z terenów przy drogach i liniach kolejowych. Nie wolno rozdeptywać i niszczyć poduszek torfowców podczas zbioru.

Surowiec

owoc (Vaccinii uliginosi fructus) — surowiec o znaczeniu przede wszystkim odżywczym i dietetycznym; liść (Vaccinii uliginosi folium) używany bywa pomocniczo, ale jest surowcem drugorzędnym wobec liścia brusznicy i borówki czarnej. Roślina nie jest surowcem farmakopealnym i nie ma udokumentowanego, samodzielnego zastosowania leczniczego.

Termin zbioru

Owoce — od lipca do sierpnia (w górach do września), gdy jagody są w pełni ciemnoniebieskie, pokryte nalotem i miękkie, ale jeszcze jędrne; zbierać ręcznie, do płytkich koszy, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Nie używać grzebieni do zbioru borówek — niszczą krzewinki. Liście — od maja do czerwca (przed lub w trakcie kwitnienia), młode i w pełni wykształcone, obrywane ręcznie z części pędów; nie ogałacać całego krzewu. Uwaga praktyczna: na torfowiskach borówka bagienna rośnie zwykle wśród bagna zwyczajnego (Ledum palustre) — zbierając w upalny dzień, po kilkudziesięciu minutach można odczuć ból głowy i mdłości od jego lotnych olejków; robić przerwy poza płatem.

Skład chemiczny

Owoce: antocyjany (glikozydy delfinidyny, cyjanidyny, malwidyny — skoncentrowane w skórce, stąd bezbarwny miąższ), flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki (w mniejszej ilości niż w borówce czarnej), kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, chinowy), pektyny, cukry proste, witamina C, sole mineralne (mangan). Liście: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe oraz arbutyna — obecna, lecz w zawartości znacznie niższej niż w liściu borówki brusznicy i mącznicy, co czyni liść borówki bagiennej surowcem mało wartościowym jako środek odkażający drogi moczowe.

Właściwości

• Owoce: przeciwutleniające i uszczelniające naczynia włosowate dzięki antocyjanom, łagodnie ściągające, wspierające wzrok i mikrokrążenie — działanie analogiczne do borówki czarnej, lecz słabsze, bo antocyjany zgromadzone są wyłącznie w skórce, a miąższ jest ich pozbawiony. Wartość odżywcza i dietetyczna jest tu istotniejsza niż lecznicza: to dobre źródło witaminy C, manganu, pektyn i barwników polifenolowych. Liść: słabo ściągający i teoretycznie odkażający drogi moczowe (arbutyna), ale ze względu na niską zawartość związków czynnych nie ma praktycznego znaczenia terapeutycznego i nie powinien zastępować liścia brusznicy. Roślinie nie należy przypisywać właściwości leczniczych borówki czarnej — jej pozycja w zielarstwie jest pomocnicza.

Zastosowanie

Owoce spożywa się przede wszystkim jako produkt spożywczy: świeże, mrożone, w przetworach (dżemy, konfitury, soki, kompoty, nalewki), a także suszone jako dodatek do herbatek owocowych. Suszone owoce można zalać wrzątkiem (1–2 łyżki na szklankę, parzyć 10–15 minut) i pić jako łagodny, ściągający i witaminowy napar. Nie ma podstaw do stosowania borówki bagiennej w konkretnych dawkach leczniczych — nie jest surowcem farmakopealnym i nie zaleca się zastępowania nią sprawdzonych surowców (borówki czarnej przy biegunkach, brusznicy przy infekcjach dróg moczowych). Spożycie bardzo dużych ilości świeżych owoców może wywołać rozwolnienie i bóle brzucha — to efekt kwasów organicznych i pektyn, nie toksyczności.

Uwagi dla zielarza

Owoce suszyć w temperaturze 40–50 °C, w suszarce z obiegiem powietrza, rozłożone pojedynczą warstwą — świeże, wilgotne jagody sklejają się i pleśnieją. Dobrze wysuszony owoc jest pomarszczony, twardy, nie klei się przy ściskaniu w garści; nadmiernie wysuszony (powyżej 60 °C) traci antocyjany i staje się szarobrunatny. Liście suszyć w cieniu i przewiewie, do 40 °C. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 12 miesięcy — antocyjany rozkładają się na świetle. Jak rozpoznać dobry surowiec: owoc borówki bagiennej po rozgnieceniu daje bezbarwny lub jasnozielonkawy sok — jeśli sok jest ciemnofioletowy, masz do czynienia z borówką czarną. Najważniejsze rozróżnienie w terenie: borówka bagienna ma pędy obłe (borówka czarna — ostro kanciaste, zielone), liście całobrzegie i sinozielone od spodu (borówka czarna — drobno piłkowane, jasnozielone), jest wyraźnie wyższa, a jagoda ma bezbarwny miąższ. Śmiertelnie ważne: na tym samym torfowisku rośnie bagno zwyczajne (Ledum palustre) o wąskich, podwiniętych, silnie pachnących liściach z rdzawym kutnerem od spodu — jest trujące i NIE WOLNO go zbierać ani mylić z liściem borówki. Nie mylić też z modrzewnicą zwyczajną (Andromeda polifolia), trującą krzewinką torfowisk o wąskich, sinych liściach i różowych, kulistych kwiatach — jej owocem jest sucha torebka, nie jagoda.

Przeciwwskazania