Borówka wysoka (amerykańska)

Opis

Borówka wysoka to gatunek pochodzący z Ameryki Północnej, w Polsce uprawiany na plantacjach towarowych i w ogrodach przydomowych — to te duże, jasne w środku jagody sprzedawane w łubiankach. Trzeba wyraźnie powiedzieć: nie jest surowcem zielarskim i nie zastępuje borówki czarnej. Jej owoc ma jasny miąższ, kilkukrotnie mniej antocyjanów i garbników niż leśna czernica, a suszony nie działa przeciwbiegunkowo. Wartość borówki wysokiej jest przede wszystkim odżywcza i dietetyczna: to owoc niskokaloryczny, bogaty w błonnik, witaminę C i polifenole skórki. W tym charakterze — jako element diety, nie jako lek — jest w pełni wart polecenia.

Wygląd

Krzew o wysokości 1,2–2,5 m (na plantacjach zwykle formowany do ok. 2 m), o pokroju wzniesionym, gęsto rozgałęzionym, z wieloma pędami wyrastającymi z karpy. Pędy obłe, roczne zielone lub czerwonawe, starsze zdrewniałe, szarobrunatne, złuszczające się. Liście opadające na zimę, skrętoległe, eliptyczne do jajowato-lancetowatych, długości 3–8 cm (wyraźnie większe niż u borówek rodzimych), całobrzegie lub bardzo drobno piłkowane, ciemnozielone, matowe, jesienią przebarwiające się na intensywnie czerwono i purpurowo — to cecha ozdobna gatunku. Kwiaty w gęstych, szczytowych i kątowych gronach (kwiatostan groniasty — stąd epitet corymbosum), dzbaneczkowate, wydłużone, białe lub bladoróżowe, zwisające. Owoc — kulista, spłaszczona jagoda o średnicy 10–20 mm (znacznie większa niż u czernicy), granatowa z grubym, sinym nalotem woskowym, na szczycie z wyraźną blizną kielichową; cecha diagnostyczna: miąższ jasny, zielonkawobiały, sok bezbarwny — owoc nie barwi ust ani palców na fioletowo. Organ podziemny: płytki, drobno rozgałęziony, włóknisty system korzeniowy bez włośników, całkowicie zależny od mikoryzy erikoidalnej; korzenie sięgają zaledwie 20–40 cm w głąb.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia, naturalnie występujący we wschodniej Ameryce Północnej, na kwaśnych torfowiskach i wilgotnych, piaszczystych siedliskach. W Polsce nie występuje dziko — rośnie wyłącznie w uprawie: na plantacjach towarowych (największe w rejonie Grójca, Warki, na Mazowszu i Lubelszczyźnie), w sadach i ogrodach przydomowych. Sporadycznie dziczeje w pobliżu plantacji na kwaśnych glebach, ale nie tworzy trwałych populacji. Owoce w handlu pochodzą z krajowych upraw (sezon lipiec–wrzesień) oraz z importu — Hiszpanii, Maroka, Peru i Chile poza sezonem.

Warunki

Stanowisko słoneczne, osłonięte od wiatru — w cieniu owocuje słabo i owoce są kwaśne. Gleba kwaśna, wręcz bardzo kwaśna: pH 3,8–5,0 (optymalnie 4,0–4,5) — to warunek bezwzględny, na glebie o pH powyżej 5,5 roślina choruje na chlorozę i ginie; podłoże torfowo-piaszczyste, przepuszczalne, próchniczne, o wysokiej zawartości materii organicznej, stale wilgotne, ale nigdy podtopione. Płytki system korzeniowy oznacza dużą wrażliwość na przesuszenie — konieczne nawadnianie i ściółkowanie korą lub trocinami. Nawozić wyłącznie nawozami zakwaszającymi, w formie amonowej; nie wapnować, nie stosować obornika. Mrozoodporność dobra (do −25/−30 °C w zależności od odmiany), ale pąki kwiatowe i kwiaty bywają uszkadzane przez przymrozki wiosenne; odmiany późne są w polskich warunkach pewniejsze. Nie zbierać (i nie kupować bezpośrednio) owoców z plantacji świeżo po zabiegach ochronnych — należy zachować okresy karencji podane przez producenta.

Surowiec

owoc (Vaccinii corymbosi fructus) — surowiec spożywczy i dietetyczny, nie farmakopealny. Roślina nie ma udokumentowanego, samodzielnego zastosowania leczniczego; liść bywa suszony na herbatki, lecz nie jest surowcem zielarskim o potwierdzonym działaniu i nie należy go stosować zamiennie z liściem brusznicy ani borówki czarnej.

Termin zbioru

Owoce — od lipca do września, w zależności od odmiany (wczesne: druga połowa lipca; średnio późne i późne: sierpień–wrzesień). Zbierać wielokrotnie, co 5–7 dni, tylko owoce w pełni dojrzałe: jednolicie granatowe z nalotem, bez czerwonawej obrączki przy szypułce — owoc, który zabarwił się na niebiesko, dojrzewa jeszcze przez kilka dni na krzewie i dopiero wtedy nabiera słodyczy; zerwany za wcześnie już nie dosłodnie. Zbiór ręczny, w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, delikatnie, by nie zetrzeć nalotu woskowego — to on chroni owoc przed psuciem. Liście (jeśli zbierane na herbatki): czerwiec–lipiec, w pełni wykształcone, z krzewów nieopryskiwanych — co na plantacji towarowej praktycznie nie występuje, dlatego zbiór ma sens tylko z upraw ekologicznych lub przydomowych.

Skład chemiczny

Owoc: antocyjany zlokalizowane niemal wyłącznie w skórce (glikozydy malwidyny, delfinidyny, petunidyny, cyjanidyny) — w zawartości wyraźnie niższej niż w borówce czarnej, której barwniki są także w miąższu; proantocyjanidyny, flawonole (kwercetyna), kwasy fenolowe (chlorogenowy), garbniki w niewielkiej ilości, kwasy organiczne (cytrynowy, jabłkowy, chinowy), pektyny i błonnik, cukry proste, witamina C (umiarkowana zawartość), witamina K, mangan. Owoc jest niskokaloryczny i ma niski indeks glikemiczny. Liść: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, śladowe ilości arbutyny — skład nie uzasadnia stosowania go jako surowca odkażającego drogi moczowe.

Właściwości

• Działanie przede wszystkim odżywcze i przeciwutleniające: polifenole i antocyjany skórki zmiatają wolne rodniki, błonnik i pektyny wspierają pracę jelit i regulują wchłanianie cukrów, niski indeks glikemiczny czyni owoc odpowiednim dla diabetyków i osób odchudzających się. Antocyjanom przypisuje się wsparcie mikrokrążenia i uszczelnianie naczyń włosowatych — działanie to jest jednak u borówki wysokiej wyraźnie słabsze niż u borówki czarnej, po prostu dlatego, że barwników jest w niej kilkukrotnie mniej i siedzą wyłącznie w skórce. Owoc NIE działa przeciwbiegunkowo — nie ma dość garbników i nie zastąpi suszonej czernicy. W polskim zielarstwie traktujemy borówkę wysoką jako wartościowy owoc dietetyczny i element diety przeciwzapalnej, a nie jako surowiec leczniczy; przypisywanie jej działania borówki czarnej jest błędem powielanym w marketingu.

Zastosowanie

Owoce spożywa się na surowo (garść do dwóch dziennie w sezonie), mrożone, w koktajlach, przetworach, wypiekach i sokach; mrożenie zachowuje antocyjany lepiej niż suszenie. Susz owocowy nadaje się do herbatek owocowych (1–2 łyżki na szklankę wrzątku, parzyć 10–15 minut), ale traktuj go jako napój, nie jako lek — nie stosuj go na biegunkę zamiast suszonej borówki czarnej, bo nie zadziała. Nie ma ustalonych, sensownych dawek leczniczych tego gatunku i nie należy ich sobie wymyślać. Osoby z cukrzycą mogą włączać owoce do diety ze względu na niski indeks glikemiczny. Duże ilości świeżych owoców (powyżej kilkuset gramów) mogą działać przeczyszczająco — to efekt błonnika i kwasów organicznych, nie toksyczności.

Uwagi dla zielarza

Owoce po zbiorze nie myć przed przechowywaniem — woda usuwa woskowy nalot i owoc gnije w ciągu dwóch dni; w lodówce, w przewiewnym pojemniku, wytrzymują 1–2 tygodnie. Do zamrażania rozłożyć pojedynczą warstwą na tacy, zamrozić, dopiero potem przesypać do woreczków — inaczej zbiją się w bryłę. Suszenie: 40–50 °C w suszarce z obiegiem powietrza; grubsza skórka i duża zawartość wody sprawiają, że owoce schną wolno i łatwo się sklejają — warto je wcześniej naciąć lub sparzyć wrzątkiem (blanszowanie „checking” pęka skórkę i przyspiesza suszenie). Jak rozpoznać dobry surowiec i nie dać się oszukać: rozgnieć jagodę — jasny, bezbarwny sok oznacza borówkę wysoką (amerykańską), a intensywnie fioletowy, barwiący palce — borówkę czarną. Susz sprzedawany jako „jagoda leśna”, który nie barwi śliny, to borówka wysoka i nie ma wartości przeciwbiegunkowej. Ta prosta próba pozwala zweryfikować surowiec u dostawcy. Uprawa: sadzić w dołach wypełnionych kwaśnym torfem, ściółkować, nawadniać kroplująco, ciąć corocznie usuwając najstarsze pędy (owocuje najlepiej na dwu- i trzyletnim drewnie); nawozy wapniowe i obornik są dla borówki wysokiej zabójcze. Typowy błąd hobbysty: sadzenie w zwykłej ogrodowej ziemi o pH 6,5–7 — roślina żółknie (chloroza żelazowa), nie rośnie i po 2–3 latach ginie.

Przeciwwskazania