Boswellia (kadzidłowiec indyjski)

Opis

Kadzidłowiec indyjski to drzewo suchych lasów Indii, z którego nacinanej kory wypływa aromatyczna żywica — salai guggul, znana od tysiącleci w ajurwedzie jako shallaki. To jeden z niewielu surowców importowanych, którym można w rozmowie z klientem obiecać coś konkretnego: kwasy bosweliowe, a szczególnie AKBA, hamują 5-lipooksygenazę, przerywając syntezę leukotrienów, czyli działają na inną ścieżkę zapalną niż NLPZ. Badania kliniczne w chorobie zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnym zapaleniu stawów i wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego dają wyniki zachęcające, choć próby są niewielkie. Kluczowa jest tu jakość preparatu — kwasy bosweliowe wchłaniają się słabo i sama sproszkowana żywica działa dużo gorzej niż standaryzowany, dobrze przyswajalny wyciąg.

Wygląd

Średniej wielkości drzewo liściaste wysokości 4–12 m (rzadko do 18 m), o krępym, często pochyłym i powyginanym pniu i rozłożystej, luźnej koronie. Kora — cecha najbardziej charakterystyczna — cienka, jasnoszara do zielonkawej lub papierowobiałej, łuszcząca się dużymi, cienkimi, papierowatymi płatami, odsłaniającymi jaśniejszą warstwę pod spodem; po nacięciu wypływa z niej mleczny, białawy wysięk, który na powietrzu twardnieje w bursztynową do mlecznożółtej żywicę. Liście skupione na końcach gałązek, skrętoległe, nieparzystopierzaste, długości 20–40 cm, złożone z 8–15 par listków; listki naprzeciwległe, jajowato-lancetowate, o wyraźnie piłkowanym (ząbkowanym) brzegu — stąd epitet serrata i najpewniejsza cecha odróżniająca ten gatunek od pokrewnych kadzidłowców arabskich i afrykańskich, które mają listki całobrzegie lub tylko karbowane; blaszka omszona, o pierzastym użyłkowaniu. Drzewo zrzuca liście na porę suchą. Kwiatostan to wąskie, wzniesione grono wyrastające w kątach liści na końcach gałązek, długości 10–20 cm; kwiaty drobne, białe do bladoróżowych, pięciokrotne, z żółtawym dyskiem miodnikowym pośrodku. Owoc to trójgraniasta, drobna torebka-pestkowiec długości ok. 1 cm, pękająca na trzy klapy, z pojedynczymi, spłaszczonymi nasionami. Korzeń palowy, głęboko sięgający, wrastający w szczeliny skalne.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy dla suchych obszarów Indii (Madhja Pradeś, Gudżarat, Radżastan, Andhra Pradeś, Odisza), Pakistanu i części Nepalu. Rośnie w suchych, widnych lasach liściastych, na kamienistych, skalistych i wapiennych zboczach oraz na skrajnie ubogich, płytkich glebach, gdzie niewiele drzew wytrzymuje — do ok. 1200 m n.p.m.; często tworzy luźne drzewostany na terenach niemal pustynnych. Pozyskiwany ze stanu naturalnego przez lokalnych zbieraczy, nie z plantacji, co bywa problemem dla zrównoważoności — nadmierne nacinanie osłabia i zabija drzewa. W Polsce nie występuje i nie może być uprawiany; do kraju trafia surowa żywica lub — częściej — standaryzowany wyciąg, importowany z Indii przez firmy suplementowe i farmaceutyczne.

Warunki

Drzewo klimatu tropikalnego suchego. Stanowisko pełne, ostre słońce, gleba bezwzględnie przepuszczalna, skalista, kamienista, płytka, uboga w próchnicę, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 7,0–8,0), często wapienna. Roślina skrajnie sucholubna — nadmiar wody i wilgotne, żyzne gleby powodują gnicie korzeni i całkowicie psują jakość żywicy (drzewa rosnące w wilgoci dają jej mało i słabej). Mrozoodporność zerowa: uprawa w Polsce w gruncie niemożliwa, w pojemniku wymaga ciepłej, bardzo jasnej i suchej zimy (min. 12–15 °C) i praktycznie nigdy nie da surowca. W Polsce nie ma czego zbierać. Zagrożenia przy zakupie: żywica bywa fałszowana kalafonią i tańszymi żywicami afrykańskimi (B. papyrifera), a proszki indyjskie — zanieczyszczone metalami ciężkimi; wymagaj od dostawcy analizy zawartości kwasów bosweliowych, zwłaszcza AKBA, oraz badania czystości.

Surowiec

żywica — wysięk z nacinanej kory (Boswelliae serratae resina, olibanum indicum, w handlu salai guggul); w obrocie głównie jako standaryzowany wyciąg z żywicy. Pomocniczo olejek eteryczny destylowany z żywicy

Termin zbioru

Żywica — jedyny liczący się surowiec — pozyskiwana jest z drzew co najmniej kilkunastoletnich, w porze suchej, gdy drzewo jest bezlistne, a wysięk najbogatszy w żywicę i najuboższy w wodę: w Indiach zbiór trwa mniej więcej od listopada/grudnia do maja/czerwca, przed monsunem. Technika: korę nacina się płytko (zdziera się jej fragment) i pozostawia; z rany wypływa mleczny wysięk, który po kilku–kilkunastu dniach twardnieje w krople i „łzy” zbierane ręcznie. Nacięcie ponawia się co kilka tygodni przez cały sezon, zbierając kolejne partie; pierwsze zbiory dają żywicę gorszą (zanieczyszczoną korą), kolejne — czystszą i jaśniejszą. Drzewo wymaga lat regeneracji — nacinanie co sezon bez przerw je wyniszcza. Nie jest to zbiór jednorazowy, więc surowiec ocenia się po klasie czystości i pochodzeniu, a nie po dacie zbioru.

Skład chemiczny

Frakcja triterpenowa (kwasy bosweliowe) — kluczowa i decydująca o działaniu: kwas beta-bosweliowy, kwas acetylo-beta-bosweliowy, kwas 11-keto-beta-bosweliowy (KBA) oraz kwas 3-O-acetylo-11-keto-beta-bosweliowy (AKBA) — ten ostatni jest najsilniejszym inhibitorem 5-lipooksygenazy i głównym markerem jakościowym wyciągu, choć w surowej żywicy stanowi tylko niewielki udział. Ponadto inne triterpeny pentacykliczne (kwasy tirukalanowe, lupanowe), frakcja gumowa (polisacharydy, arabinogalaktany) oraz olejek eteryczny (kilka procent) z octanem inceniolu, alfa-tujenem, alfa-pinenem, p-cymenem i limonenem, odpowiadający za zapach kadzidła. Uwaga: kwasy bosweliowe są lipofilne i bardzo słabo rozpuszczalne w wodzie, a ich biodostępność po podaniu doustnym jest niska — to główny problem praktyczny tego surowca.

Właściwości

• Środek przeciwzapalny o mechanizmie odmiennym od NLPZ: kwasy bosweliowe, przede wszystkim AKBA, hamują 5-lipooksygenazę i syntezę leukotrienów, a także hamują szlak NF-kB i elastazę leukocytarną — nie blokują natomiast cyklooksygenazy, przez co nie uszkadzają śluzówki żołądka tak jak NLPZ. Działa przeciwbólowo w bólach o podłożu zapalnym, hamuje degradację chrząstki stawowej, zmniejsza obrzęk i sztywność stawów. Badania kliniczne (nieliczne, na małych grupach) wskazują na skuteczność w chorobie zwyrodnieniowej stawów kolanowych — zmniejszenie bólu i poprawa ruchomości, z efektem narastającym po kilku tygodniach — oraz obiecujące wyniki w reumatoidalnym zapaleniu stawów, wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, chorobie Leśniowskiego-Crohna i astmie oskrzelowej. Wykazuje też działanie przeciwobrzękowe, przeciwbakteryjne i przeciwutleniające. Zewnętrznie: maści i kremy z wyciągiem na bóle stawowe i mięśniowe; olejek — w aromaterapii jako środek uspokajający i pogłębiający oddech.

Zastosowanie

Podstawowa i sensowna postać to standaryzowany wyciąg z żywicy w kapsułkach — standaryzowany zwykle na 65 procent kwasów bosweliowych lub, w preparatach lepszej klasy, na określoną zawartość AKBA. Dawkowanie według producenta; w badaniach klinicznych stosowano zwykle kilkaset miligramów wyciągu 2–3 razy dziennie, wraz z posiłkiem zawierającym tłuszcz — kwasy bosweliowe są lipofilne i przyjęte na czczo wchłaniają się znacznie gorzej. Efekt narasta powoli: pierwszą poprawę ocenia się po 4 tygodniach, pełną po 8–12 tygodniach regularnego stosowania. To nie jest surowiec doraźny, tylko do kuracji przewlekłej. Napar i odwar: nie mają sensu — kwasy bosweliowe praktycznie nie przechodzą do wody; parzenie żywicy w wodzie to strata surowca. Nalewka: żywica rozpuszcza się w alkoholu, ale samodzielne sporządzanie nie pozwala kontrolować dawki substancji czynnych — lepiej sięgnąć po gotowy wyciąg. Surowa żywica sproszkowana: stosowana tradycyjnie w ajurwedzie, ale ma niską i nieprzewidywalną biodostępność — nie polecaj jej klientowi zamiast wyciągu, chyba że chodzi o kadzenie. Zewnętrznie: maści i kremy z wyciągiem, wcierane 2–3 razy dziennie w bolesne stawy. Żywicę pali się też jako kadzidło — to zastosowanie obrzędowe, nie lecznicze.

Uwagi dla zielarza

Żywicę przechowywać w szczelnym, ciemnym naczyniu, w chłodzie — w cieple mięknie i zbryla się, a olejek się ulatnia. Surowiec w bryłkach jest trwały latami, ale wyciąg standaryzowany ma określoną datę ważności i po niej zawartość AKBA spada. Dobra żywica kadzidłowca indyjskiego występuje w postaci nieregularnych, matowych, mlecznożółtych do bursztynowych „łez” i grudek, kruchych, dających po roztarciu biały proszek, o balsamiczno-cytrusowym zapachu kadzidła; po podgrzaniu mięknie i pachnie intensywnie, nie kopci gęstym czarnym dymem. Bryłki ciemne, szkliste, twarde jak kamień lub lepkie i klejące, o zapachu terpentyny, to najczęściej domieszka kalafonii lub tańszej żywicy. Podstawowa uwaga warsztatowa i handlowa: nie wszystkie „boswellie” są tym samym. B. serrata (Indie) to gatunek badany klinicznie i o najwyższej zawartości kwasów bosweliowych; B. sacra i B. carterii (Oman, Somalia) oraz B. papyrifera (Etiopia, Erytrea) to kadzidła obrzędowe i perfumeryjne, o innym profilu i mniejszej ilości AKBA — sprzedawane bywają jako „boswellia” i klient płaci wtedy za coś innego, niż myśli. Zawsze czytaj nazwę łacińską. Druga rzecz: preparat bez deklarowanej zawartości kwasów bosweliowych (a najlepiej AKBA) jest wart tyle co nic — to surowiec, w którym cała wartość tkwi w standaryzacji i biodostępności. Trzecia: doradzaj przyjmowanie z tłustym posiłkiem, bo bez tego wchłanianie jest marne. Boswellia dobrze łączy się z kurkumą (kurkumina — inny szlak zapalny) i imbirem w mieszankach na stawy.

Przeciwwskazania