Ailanthus altissima
Inwazyjny drzewiasty przybysz z Chin o cuchnących kwiatach; jego kora to silnie działający, toksyczny surowiec medycyny chińskiej, nieużywany w polskim zielarstwie.
Bożodrzew gruczołowaty przywędrował z Chin jako drzewo ozdobne i dziś jest w Polsce gatunkiem inwazyjnym objętym prawnym obowiązkiem zwalczania — rośnie na nasypach, w szczelinach murów, na nieużytkach wielkich miast, gdzie wypiera rodzimą roślinność i wydziela z korzeni substancje hamujące wzrost innych roślin. W medycynie chińskiej kora pnia i kora korzenia (chun pi) są od stuleci stosowane jako silnie ściągający środek przeciwbiegunkowy i przeciwpasożytniczy, ale jest to surowiec toksyczny, o wąskim marginesie bezpieczeństwa — przedawkowanie prowadzi do ciężkich zatruć. W polskim zielarstwie bożodrzew nie ma zastosowania i nie należy go stosować samodzielnie. Opisujemy go, ponieważ zielarz musi umieć go rozpoznać: choćby po to, by nie pomylić go z orzechem włoskim, jesionem czy sumakiem i by nie wciągnąć jego pyłku ani soku podczas usuwania.
Drzewo o wysokości 15–25 m (w Polsce zwykle 10–20 m), szybko rosnące, o luźnej, parasolowatej koronie i prostym pniu; kora gładka, szara, z jaśniejszymi, podłużnymi smugami przypominającymi skórę melona lub węża — cecha diagnostyczna. Pędy grube, żółtobrunatne, aksamitnie owłosione, z bardzo dużymi, sercowatymi bliznami liściowymi i szerokim, gąbczastym rdzeniem. Liście ogromne (40–90 cm długości, wyjątkowo do 1 m), skrętoległe, nieparzysto- lub parzystopierzasto złożone z 11–41 (do 25 par) listków; listki lancetowate, długo zaostrzone, o brzegu CAŁYM (bez ząbków) z wyjątkiem 1–2 par tępych, wystających ząbków u samej nasady listka — i to jest cecha rozstrzygająca: na spodzie każdego z tych ząbków znajduje się wypukły gruczoł (stąd nazwa gatunkowa). Roztarty liść wydziela nieprzyjemny, ostry zapach — porównywany do zjełczałego masła orzechowego lub palonej gumy. Roślina dwupienna; kwiatostan to duża, luźna, szczytowa wiecha (30–50 cm) drobnych, zielonkawożółtych kwiatów; kwiaty męskie cuchną wyjątkowo intensywnie i przykro. Owoc — skrzydlak (samara): podłużna, skręcona, papierzasta skrzydełka z nasieniem osadzonym pośrodku, dojrzewające na czerwonawo lub żółtobrunatnie i wiszące na drzewie w gęstych, dekoracyjnych pękach przez całą zimę. Organ podziemny: bardzo rozległy, płytki system korzeniowy z licznymi odrostami korzeniowymi (roślina odbija na kilkanaście metrów od pnia); kora korzenia jasna, jasnożółta w przekroju, o gorzkim smaku.
Gatunek pochodzący z północnych i środkowych Chin, sprowadzony do Europy w XVIII w. jako drzewo parkowe i uliczne, w Polsce od XIX w. W naturalnych zbiorowiskach nie występuje — rozprzestrzenia się na siedliskach silnie przekształconych przez człowieka: na nasypach kolejowych, torowiskach, gruzowiskach, nieużytkach miejskich, w szczelinach murów i chodników, wzdłuż dróg, na obrzeżach zabudowy. Najliczniejszy w dużych miastach i na Dolnym Śląsku, w Wielkopolsce, na Śląsku, w Warszawie i w cieplejszych rejonach kraju; ku północy i w górach rzadszy z powodu przemarzania. Zasięg w Polsce systematycznie się powiększa wraz z ocieplaniem klimatu. Gatunek uznany za inwazyjny gatunek obcy stwarzający zagrożenie dla Unii Europejskiej — obowiązują wobec niego prawne ograniczenia (zakaz sprzedaży, uprawy, rozmnażania i wprowadzania do środowiska) oraz obowiązek zwalczania.
Drzewo skrajnie tolerancyjne — to źródło jego inwazyjności. Stanowisko słoneczne (w cieniu siewki giną). Gleba dowolna: znosi podłoża skrajnie ubogie, zasolone, gruzowe, zanieczyszczone metalami ciężkimi, suche i zbite, o odczynie od kwaśnego po silnie zasadowy (pH 4,5–8,5); toleruje zanieczyszczenia powietrza i sól drogową lepiej niż jakiekolwiek rodzime drzewo. Odporny na suszę. Mrozoodporność umiarkowana: w ostre zimy przemarzają pędy roczne, ale roślina regeneruje się z karpy i z odrostów korzeniowych. Z korzeni wydziela ailantonę — silny allelopatyk hamujący kiełkowanie i wzrost innych roślin. Nie należy go sadzić ani rozmnażać (jest to prawnie zabronione), a istniejące okazy usuwać; uwaga: samo ścięcie pnia jest przeciwskuteczne — drzewo odpowiada masą odrostów korzeniowych i zamiast jednego drzewa powstaje gąszcz. Nie zbierać kory z drzew rosnących przy torowiskach, drogach i na gruzowiskach — bożodrzew akumuluje metale ciężkie z podłoży, na których rośnie.
kora pnia i kora korzenia (Ailanthi cortex, chiń. chun pi) — surowiec toksyczny, stosowany wyłącznie w tradycyjnej medycynie chińskiej pod nadzorem specjalisty; pomocniczo owoc (Ailanthi fructus). W polskim lecznictwie i zielarstwie bożodrzew NIE jest stosowany, nie jest surowcem farmakopealnym i nie wolno go używać samodzielnie.
Uwaga: pozyskiwanie surowca z bożodrzewu ma w Polsce charakter wyłącznie teoretyczny — surowiec nie jest tu stosowany, a sam gatunek podlega zwalczaniu. Dla porządku: w tradycji chińskiej korę pnia i korę korzenia pozyskuje się wiosną (kwiecień–maj), gdy soki ruszają i kora daje się łatwo oddzielić od drewna, lub jesienią (wrzesień–październik) po zakończeniu wegetacji; korę korzenia zdejmuje się z wykopanych korzeni, oczyszcza z warstwy korkowej, kroi na pasy i suszy. Owoce zbiera się jesienią, po dojrzeniu skrzydlaków. Podczas jakiegokolwiek kontaktu z rośliną — także przy jej usuwaniu — należy pracować w rękawicach, okularach i długim rękawie: sok drzewa działa drażniąco i uczulająco, a przy kontakcie z uszkodzoną skórą opisywano ciężkie reakcje, w tym zapalenie mięśnia sercowego.
Kora i kora korzenia: ailantona i pokrewne kwasyny — gorzkie kwasynoidy (quassinoidy) z grupy triterpenów degradowanych, główna grupa czynna i zarazem toksyczna, o silnym działaniu cytotoksycznym, przeciwpierwotniakowym i allelopatycznym; ponadto alkaloidy (kantynonowe, m.in. kantyn-6-on), garbniki (znaczna ilość — stąd działanie ściągające), fitosterole, saponiny, kwasy fenolowe, żywice. Skład jakościowy jest dobrze poznany, ale zawartość związków czynnych waha się bardzo silnie w zależności od pochodzenia surowca, wieku drzewa i pory zbioru — to jedna z przyczyn, dla których dawkowanie tego surowca jest niebezpieczne. Liście i pyłek zawierają związki drażniące i alergizujące.
Surowiec NIE nadaje się do samodzielnego stosowania. Preparaty z kory bożodrzewu stosowane są wyłącznie w tradycyjnej medycynie chińskiej, przez wykwalifikowanych terapeutów, w ściśle określonych, kontrolowanych dawkach i zwykle w recepturach wieloskładnikowych — nie podajemy tu dawek, ponieważ ich samodzielne odtwarzanie grozi ciężkim zatruciem. W polskim obrocie surowiec ten nie występuje jako preparat apteczny ani zielarski. Nie sporządzaj z bożodrzewu naparów, odwarów ani nalewek. Nie stosuj go jako środka przeciwbiegunkowego ani przeciwpasożytniczego — istnieją surowce bezpieczne i skuteczne (suszona borówka czarna, pięciornik, kora dębu przy biegunkach; wrotycz i inne przy pasożytach, również pod nadzorem). Uwaga praktyczna: przy usuwaniu bożodrzewu z posesji pracuj w rękawicach, okularach ochronnych i odzieży z długim rękawem; unikaj kontaktu soku z uszkodzoną skórą i błonami śluzowymi; nie pal drewna i liści w zamkniętych pomieszczeniach.
Rozpoznanie w terenie to główna umiejętność, jakiej wymaga ten gatunek. Bożodrzew bywa mylony z: (1) orzechem włoskim — ten ma listki całobrzegie, ale BEZ gruczołowatych ząbków u nasady, aromatyczny, przyjemny zapach i owoc pestkowy w zielonej łupinie; (2) jesionem wyniosłym — listki piłkowane na całej długości, pąki matowoczarne, pędy nagie, gałązki naprzeciwległe (u bożodrzewu skrętoległe); (3) sumakiem octowcem — listki ostro piłkowane na całej długości, pędy gęsto, aksamitnie owłosione, owocostan to stojąca, karminowa, gęsta „świeca” (u bożodrzewu — wiszące, papierzaste skrzydlaki); (4) robinią akacjową — listki drobne, zaokrąglone, ciernie u nasady liści, owoc strąk. Trzy cechy rozstrzygają na korzyść bożodrzewu: gruczołowate ząbki u nasady listków, przykry zapach roztartego liścia i wiszące pęki skrzydlaków. Zwalczanie: samo ścięcie prowokuje masowe odrosty korzeniowe — skuteczne jest obrączkowanie pnia lub nawiercenie i podanie herbicydu do żywych tkanek, wykonywane późnym latem, gdy drzewo transportuje asymilaty do korzeni; siewki i młode odrosty wyrywać wraz z korzeniem. Nie kompostować i nie zrębkować materiału z korzeniami — fragmenty korzeni ukorzeniają się. Nie sadzić i nie rozmnażać — jest to zakazane prawnie. Do celów zielarskich: nie zbierać, nie suszyć, nie handlować.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.