Brodaczka kępkowa

Opis

Brodaczka kępkowa to jedna z krótszych i najbardziej pospolitych naszych brodaczek — nie zwisa długimi brodami jak jej krewniaczki, lecz tworzy sztywne, odstające kępki na korze drzew iglastych. Jak wszystkie brodaczki jest wskaźnikiem czystego powietrza: znika pierwsza tam, gdzie pojawiają się tlenki siarki i azotu. W tradycji zielarskiej brodaczki cenione były jako surowiec przeciwbakteryjny, dzięki zawartości kwasu usninowego — jednego z najsilniejszych antybiotyków porostowych. Współcześnie w Polsce nie jest to surowiec do zbioru: gatunek objęty jest ochroną gatunkową, a jego pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych jest zabronione.

Wygląd

Plecha krzaczkowata, przyczepiona do podłoża jednym punktem, krótka — zwykle 2–6 cm, rzadko do 10 cm, wzniesiona lub odstająca, tworząca gęste, sztywne kępki (stąd nazwa), nie zwisająca długimi pasmami. Barwa szarozielona do żółtozielonej, matowa. Gałązki obłe, w przekroju okrągłe, u nasady niepociemniałe (brak czarnej obrączki przy nasadzie), gęsto pokryte licznymi, krótkimi, prostopadle odstającymi fibrylami (bocznymi wyrostkami) i drobnymi brodawkami — powierzchnia w dotyku szorstka. Wewnątrz gałązki biegnie sprężysta, biała oś centralna, widoczna po rozerwaniu plechy — to najważniejsza cecha odróżniająca brodaczki od podobnych porostów krzaczkowatych. Sorediów i izydiów brak lub są nieliczne. Apotecja (owocniki talerzykowate) tworzą się rzadko, są blade, z rzęskowato orzęsionym brzegiem. Brak organów podziemnych — porost nie ma korzeni i całą wodę czerpie z opadów i mgły.

Gdzie rośnie

Rośnie epifitycznie na korze drzew iglastych — przede wszystkim sosny zwyczajnej, rzadziej świerka, modrzewia, sporadycznie na brzozie, a także na obrobionym drewnie (płoty, słupy, ogrodzenia leśne). W Polsce spotykana w widnych borach sosnowych, na obrzeżach lasów, w drzewostanach na siedliskach ubogich, na terenach o czystym powietrzu — najczęściej w północno-wschodniej części kraju, na Pomorzu, w Puszczy Białowieskiej, Augustowskiej, Boreckiej i w górach. Z rejonów uprzemysłowionych i podmiejskich ustąpiła; jej powrót w ostatnich dekadach jest oznaką poprawy jakości powietrza.

Warunki

Gatunek światłolubny, rośnie na widnych, przewiewnych stanowiskach — na skraju drzewostanu, na pojedynczych sosnach, w rzadkich borach. Podłoże: kwaśna kora drzew iglastych, nie gleba. Znosi silne mrozy i długotrwałe wysuszenie (w stanie suchym przechodzi w anabiozę i przeżywa temperatury znacznie poniżej zera). Skrajnie wrażliwy na zanieczyszczenia powietrza, zwłaszcza dwutlenek siarki i związki azotu, oraz na eutrofizację (pyły z pól i ferm). Nie wolno zbierać: gatunek objęty w Polsce ochroną gatunkową grzybów — zbiór ze stanowisk naturalnych jest nielegalny bez zezwolenia. Nawet gdyby był dopuszczony, nie zbiera się go przy drogach, w miastach ani przy zakładach przemysłowych, bo plecha kumuluje metale ciężkie z powietrza jak filtr.

Surowiec

cała plecha (Usneae thallus, dawniej Lichen usneae) — surowiec historyczny i farmakopealny poza Polską; w Polsce gatunek chroniony, nie wolno go zbierać ze stanowisk naturalnych. Kwas usninowy pozyskuje się przemysłowo z porostów importowanych lub syntetycznie.

Termin zbioru

Zbiór w Polsce zabroniony (ochrona gatunkowa). Historycznie i w krajach, gdzie brodaczki nie są chronione, plechę pozyskuje się przez cały rok, najchętniej po wichurach i okiściach — zbiera się wyłącznie plechy strącone na ziemię wraz z gałęziami, nigdy nie zdziera się ich z żywych drzew. Zbiór prowadzi się przy suchej pogodzie, bo wilgotna plecha jest sprężysta i trudno ją wysuszyć bez zapleśnienia; przy pochmurnej aurze plecha nasiąka i staje się gumowata. Materiał oczyszcza się z igliwia, kory i mchów jeszcze w terenie.

Skład chemiczny

Depsydony i kwasy porostowe — przede wszystkim kwas usninowy (główny składnik czynny, żółty barwnik plechy, występuje w formach D i L), obok niego kwasy z grupy depsydów i depsydonów typowych dla rodzaju (m.in. kwas barbatowy i pokrewne substancje kory i rdzenia). Ponadto polisacharydy plechy (lichenina i izolichenina), związki śluzowe, gorycze porostowe, niewielkie ilości związków mineralnych zaabsorbowanych z powietrza. Ilościowy udział kwasu usninowego zmienia się silnie z nasłonecznieniem stanowiska i porą roku — plechy z miejsc otwartych są w niego bogatsze.

Właściwości

• Kwas usninowy działa przeciwbakteryjnie, zwłaszcza na bakterie Gram-dodatnie (gronkowce, paciorkowce, prątki), przeciwgrzybiczo i przeciwpierwotniakowo; działa też miejscowo przeciwzapalnie i przyśpiesza gojenie. Polisacharydy plechy działają osłaniająco i powlekająco na błony śluzowe, stąd tradycyjne stosowanie brodaczek przy podrażnieniach gardła i suchym kaszlu, podobnie jak płucnicy islandzkiej. Gorycze porostowe pobudzają wydzielanie soków trawiennych. W lecznictwie ludowym brodaczkę stosowano zewnętrznie na trudno gojące się rany, wrzody i zmiany skórne — jako naturalny opatrunek antyseptyczny. Uwaga: kwas usninowy przyjmowany doustnie w większych dawkach (suplementy „usnea”) wykazuje działanie hepatotoksyczne — to nie jest surowiec do długotrwałych kuracji wewnętrznych.

Zastosowanie

W polskim zielarstwie brodaczka kępkowa NIE jest surowcem do samodzielnego pozyskiwania i stosowania — gatunek jest chroniony, a zbiór nielegalny. Kwas usninowy występuje w gotowych preparatach aptecznych i kosmetycznych: maściach, zasypkach, pastylkach do ssania na gardło, dezodorantach i preparatach przeciwgrzybiczych — i w tej postaci należy z niego korzystać. Historycznie sporządzano odwar z plechy (garść na litr wody, gotowanie kilkanaście minut) do przemywań i okładów na rany, oraz nalewkę spirytusową do miejscowej dezynfekcji. Nie zaleca się doustnego stosowania preparatów wysokoprocentowych z kwasem usninowym ani suplementów typu „usnea extract” — opisano po nich przypadki ostrego uszkodzenia wątroby.

Uwagi dla zielarza

Rozpoznanie: brodaczkę od wszystkich innych porostów krzaczkowatych odróżnia sprężysta, biała oś centralna — chwyć gałązkę w dwóch punktach i rozciągnij: kora pęknie, a w środku ukaże się elastyczna „żyłka” jak w gumce. Żaden inny nasz porost nadrzewny jej nie ma. Brodaczkę kępkową od brodaczki zwyczajnej (U. barbata) odróżnia pokrój: kępkowy, sztywny, krótki (do kilku cm) zamiast długo zwisającego, oraz gęste, prostopadle odstające fibryle nadające gałązkom szorstkość. Od odnożyc (Ramalina) różni ją obły, nie taśmowaty przekrój gałązek i obecność osi. Suszenie: plecha wysycha samoistnie w temperaturze pokojowej w przewiewie, w cieniu — nie stosować suszarek powyżej 40 °C, bo kwasy porostowe ulegają rozkładowi. Dobry surowiec jest jasny, żółtozielony i sprężysty; szarobrunatny, kruszący się w palcach i pozbawiony osi to materiał stary lub porażony. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, chroniąc przed wilgocią. Największy błąd zielarski: mylenie brodaczek z mąklą i mąklikiem, które mają plechę spłaszczoną, taśmowatą, bez osi — te dwa gatunki nie są chronione, brodaczki są.

Przeciwwskazania