Brodaczka zwyczajna

Opis

Brodaczka zwyczajna to najbardziej rozpoznawalny z naszych porostów krzaczkowatych — zwisa z gałęzi starych świerków i sosen długimi, szarozielonymi brodami. Jej łacińska nazwa dała nazwę kwasowi usninowemu, jednemu z najsilniejszych naturalnych antybiotyków roślinnych, którego brodaczki są głównym źródłem. Dawna medycyna, kierując się „sygnaturą” — podobieństwem plechy do włosów i brody — przypisywała jej działanie na porost włosów, ale prawdziwa wartość surowca leży gdzie indziej: w antyseptyce ran i infekcji gronkowcowych. W Polsce brodaczka zwyczajna jest gatunkiem chronionym i zanikającym, wskaźnikiem lasów o czystym powietrzu i długiej ciągłości ekologicznej — jej zbieranie ze stanowisk naturalnych jest zabronione.

Wygląd

Plecha krzaczkowata, zwisająca (pendentna), przyczepiona do kory jednym punktem, długa — zwykle 10–30 cm, na starych świerkach nawet do 50 cm, o pokroju rozwichrzonej brody. Barwa szarozielona, sinozielona do bladożółtozielonej, w stanie suchym matowa i sztywnawa, po zwilżeniu miękka, gumowata i wyraźnie zielona. Gałązki obłe (okrągłe w przekroju), wielokrotnie widlasto rozgałęzione, cieniejące ku końcom, z bocznymi, cienkimi jak włos fibrylami odchodzącymi pod kątem prostym. Nasada głównej gałązki często ciemniejsza, brunatnawa. Powierzchnia z drobnymi brodawkami i płaskimi, białawymi soraliami (kupki soredów — wegetatywnych rozmnóżek). Wewnątrz każdej gałązki biegnie sprężysta, biała, chrząstkowata oś centralna — po delikatnym rozciągnięciu gałązki kora pęka, a oś rozciąga się jak gumka; to cecha rozstrzygająca dla całego rodzaju. Apotecja (talerzykowate owocniki z orzęsionym brzegiem) tworzą się rzadko. Porost nie ma korzeni, łodygi ani liści — cała „roślina” to plecha grzyba z glonem.

Gdzie rośnie

Epifit — rośnie na korze i gałęziach drzew, głównie świerka, sosny, modrzewia i jodły, rzadziej na starych drzewach liściastych (brzoza, dąb, olsza). W Polsce spotykana w starych, wilgotnych borach i lasach mieszanych o czystym powietrzu: w Karpatach, Sudetach, na Pomorzu, Warmii i Mazurach, w Puszczy Białowieskiej, Augustowskiej i Knyszyńskiej. Preferuje drzewostany o dużej wilgotności powietrza — brzegi torfowisk, obrzeża strumieni, górskie bory świerkowe zbierające mgły. Z niżu i terenów uprzemysłowionych ustąpiła niemal całkowicie w XX wieku; jest klasycznym bioindykatorem czystości powietrza, znika przy podwyższonym stężeniu SO2 i azotu.

Warunki

Wymaga wysokiej i stałej wilgotności powietrza (mgły, opary, sąsiedztwo wód), umiarkowanego światła — najlepiej rozprosza się w luźnych, prześwietlonych, ale wilgotnych drzewostanach; w zwartym, ciemnym młodniku nie rośnie. Podłożem jest kwaśna kora drzew, nie gleba — pojęcie pH gleby jej nie dotyczy, ale nie znosi kory zeutrofizowanej pyłem wapiennym ani nawozowym. Całkowicie mrozoodporna: w stanie suchym wpada w anabiozę i przetrzymuje mróz i letnie susze, ożywając po pierwszym deszczu lub mgle. Rośnie skrajnie wolno — kilka do kilkunastu milimetrów rocznie, dlatego zerwana broda odtwarza się latami. Nie zbierać: gatunek chroniony, pozyskiwanie z natury bez zezwolenia jest nielegalne. Niezależnie od tego plecha działa jak filtr powietrza i kumuluje metale ciężkie, więc materiał spod miast i zakładów przemysłowych byłby bezwartościowy.

Surowiec

cała plecha (Usneae thallus, dawna nazwa apteczna Lichen usneae, Barba Jovis) — surowiec historyczny; w Polsce gatunek objęty ochroną gatunkową, nie wolno go pozyskiwać z natury. Kwas usninowy stosowany w preparatach aptecznych pochodzi z importu lub syntezy.

Termin zbioru

Zbiór ze stanowisk naturalnych w Polsce zabroniony (ochrona gatunkowa). Tam, gdzie gatunek nie jest chroniony, plechę zbiera się przez cały rok, ale wyłącznie z gałęzi złamanych przez wiatr, okiść lub pozyskanie drewna — leżących już na ziemi, świeżych, jeszcze zielonych; nigdy nie zdziera się plech z żywych drzew, bo odbudowa trwa wiele lat. Zbiera się przy suchej, słonecznej pogodzie (plecha jest wtedy krucha i łatwo odchodzi od kory), oczyszcza z igliwia, kory, mchów i pajęczyn. Materiał zbierany po deszczu jest gumowaty, wolno schnie i łatwo pleśnieje.

Skład chemiczny

Kwasy porostowe: przede wszystkim kwas usninowy — żółty, gorzki depsydon nadający plesze zielonkawożółty odcień i odpowiadający za jej działanie przeciwbakteryjne; ponadto kwas barbatowy i pokrewne depsydy oraz depsydony kory i rdzenia, dające ten sam gorzki, antyseptyczny profil. Polisacharydy porostowe: lichenina i izolichenina, śluzy — odpowiadają za działanie osłaniające na błony śluzowe. Ponadto gorycze porostowe, śladowe ilości witamin i związki mineralne zaabsorbowane z powietrza i wód opadowych. Zawartość kwasu usninowego zależy od nasłonecznienia stanowiska; plechy z widnych, wietrznych miejsc są w niego zasobniejsze niż te z głębokiego cienia.

Właściwości

• Główne działanie: przeciwbakteryjne (antybiotyczne) — kwas usninowy hamuje wzrost bakterii Gram-dodatnich, w tym gronkowca złocistego, paciorkowców i prątków, także szczepów opornych na niektóre antybiotyki; działa również przeciwgrzybiczo i przeciwpierwotniakowo. Miejscowo działa przeciwzapalnie, antyseptycznie i przyśpiesza ziarninowanie ran. Śluzy i lichenina powlekają błonę śluzową gardła i tchawicy, łagodząc suchy, drażniący kaszel i chrypkę — na tej zasadzie brodaczka bywała używana podobnie do płucnicy islandzkiej. Gorycze pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i poprawiają apetyt. W medycynie ludowej odwar stosowano do przemywania ran, owrzodzeń, oparzeń i grzybicy stóp, a proszkiem z plechy zasypywano trudno gojące się miejsca. Kwas usninowy działa też dezodorująco (hamuje bakterie rozkładające pot) i z tego powodu do dziś stosuje się go w kosmetyce.

Zastosowanie

Brodaczka zwyczajna NIE jest surowcem do samodzielnego zbioru i stosowania w Polsce — gatunek jest prawnie chroniony. Kwas usninowy z brodaczek dostępny jest legalnie w gotowych preparatach: maściach i aerozolach antyseptycznych, pastylkach do ssania na ból gardła, zasypkach na rany, preparatach przeciwgrzybiczych i dezodorantach — i tylko w tej formie należy z niego korzystać, zgodnie z ulotką. Historyczne zastosowanie zewnętrzne, dla porządku: odwar (garść suchej plechy na litr wody, gotować 15 minut, odcedzić) do przemywania ran i okładów; nalewka 1:5 na spirytusie 70% do miejscowej dezynfekcji. Kategorycznie odradza się doustne stosowanie stężonych ekstraktów i suplementów „usnea” — po takich preparatach opisano przypadki ostrej niewydolności wątroby. To surowiec do stosowania zewnętrznego i do preparatów aptecznych, nie do domowych kuracji wewnętrznych.

Uwagi dla zielarza

Test rozstrzygający dla całego rodzaju: chwyć gałązkę w dwóch miejscach i powoli rozciągnij — u brodaczek kora pęknie i odsłoni sprężystą, białą oś centralną, która rozciąga się jak gumka. Żaden inny nasz porost tego nie robi. Brodaczkę zwyczajną poznasz po długiej, zwisającej, rozwichrzonej brodzie (10–30 cm i więcej) z obłymi gałązkami i cienkimi, prostopadłymi fibrylami; brodaczka kępkowa (U. hirta) jest krótka, sztywna i kępkowa. Nie myl brodaczek z mąklą tarniową i mąklikiem otrębiastym — te mają plechę spłaszczoną, taśmowatą, bez osi centralnej, i nie są chronione; ani z odnożycami (Ramalina), które też są taśmowate. Suszenie: rozłożyć luźno w cieniu i przewiewie, temperatura otoczenia, maksymalnie 40 °C — wyższa rozkłada kwasy porostowe i surowiec traci moc. Plecha wysycha szybko, ale zbita w kłąb pleśnieje od środka, więc rozdziela się ją na cienką warstwę. Dobry surowiec: jasnozielonoszary, sprężysty, o wyraźnej białej osi, gorzki w smaku. Zły: brunatny, zbity, kruszący się na proch, bez goryczy. Przechowywać w szczelnych, ciemnych pojemnikach, do 1–2 lat. Uwaga praktyczna: przy pracy z surowcem lub kosmetykami z kwasem usninowym używać rękawic — to znany alergen kontaktowy.

Przeciwwskazania