Prunus persica
Drzewo owocowe o wczesnych różowych kwiatach; owoc jest pokarmem, a liść i kwiat — surowcami o łagodnym działaniu przeczyszczającym i moczopędnym.
Brzoskwinia to drzewo owocowe pochodzące z Chin, w Polsce uprawiane w cieplejszych rejonach kraju i coraz częściej w przydomowych ogrodach. W polskim zielarstwie ma znaczenie marginalne — traktuje się ją głównie jako roślinę owocową. W tradycji europejskiej i chińskiej wykorzystywano jednak także liść, kwiat i nasienie: kwiat jako łagodny środek przeczyszczający i moczopędny, liść jako środek przeciwrobaczy i uspokajający, nasienie (Tao Ren) w medycynie chińskiej jako surowiec poruszający krew. Uwaga zasadnicza: liście i nasiona zawierają glikozydy cyjanogenne (amigdalinę), z których w organizmie uwalnia się cyjanowodór — surowce te nie są niewinne i nie nadają się do swobodnego, długotrwałego stosowania. Jadalny i bezpieczny jest wyłącznie miąższ owocu.
Niewysokie drzewo lub duży krzew o wysokości 3–6 m (w uprawie zwykle formowane do 2–4 m), o kulistej, szeroko rozpostartej, luźnej koronie i krótkim, często skręconym pniu. Kora na pniu ciemnoszara do brunatnej, u starszych drzew łuszcząca się i spękana, z wyraźnymi poziomymi przetchlinkami; młode pędy zielone od strony zacienionej, po stronie nasłonecznionej intensywnie czerwone lub karminowe — to cecha diagnostyczna, po której zimą rozpoznaje się brzoskwinię wśród innych drzew pestkowych. Liście: skrętoległe, wąskolancetowate do podłużnie lancetowatych, długie (8–15 cm) i wąskie (2–4 cm), o klinowatej nasadzie i długo zaostrzonym wierzchołku, charakterystycznie sierpowato podgięte i złożone wzdłuż nerwu głównego (kształt łódeczkowaty — cecha diagnostyczna), brzeg drobno i regularnie piłkowany, blaszka nagą, ciemnozielona i błyszcząca z wierzchu, jaśniejsza od spodu; użyłkowanie pierzaste; ogonek krótki, z 1–2 gruczołkami u nasady blaszki. Kwiat: pojedynczy lub po dwa, siedzący lub prawie siedzący, wyrastający wprost na zeszłorocznych pędach przed rozwojem liści — kwiaty pojawiają się na nagich gałązkach (marzec–kwiecień), średnicy 2,5–4 cm, o pięciu wolnych, różowych do karminowych płatkach, licznych pręcikach i jednym słupku; nie tworzą kwiatostanów zbiorczych. Owoc: kulisty pestkowiec średnicy 4–8 cm, z wyraźną podłużną bruzdą po jednej stronie, o skórce aksamitnie omszonej (u nektaryny gładkiej), żółtej z czerwonym rumieńcem; miąższ soczysty, żółty lub biały; pestka duża, twarda, głęboko bruzdowana i podziurkowana (cecha odróżniająca od gładkiej pestki moreli), zawierająca jedno gorzkie nasienie. Organ podziemny: płytki, silnie rozgałęziony system korzeniowy bez wyraźnego korzenia palowego.
Gatunek obcy, w Polsce niewystępujący dziko. Pochodzi z Chin (mimo mylącej nazwy gatunkowej persica, sugerującej Persję — przez Persję jedynie przywędrował do Europy), gdzie uprawiany jest od tysiącleci. W Polsce sadzony w sadach i ogrodach przydomowych, przede wszystkim w cieplejszych rejonach: Kotlina Sandomierska, Lubelszczyzna, Nizina Śląska, okolice Wrocławia, Ziemia Lubuska i Wielkopolska. W północno-wschodniej Polsce uprawa jest ryzykowna z powodu przymrozków. Owoce i przetwory sprowadza się głównie z Hiszpanii, Włoch, Grecji i Turcji. Roślina nie dziczeje i nie tworzy trwałych populacji poza uprawą.
Stanowisko wybitnie ciepłe, słoneczne, osłonięte od wiatrów — najlepiej pod południową ścianą budynku lub muru, w miejscu, gdzie nie zbiera się zimne powietrze (unikać zagłębień terenu, tzw. zmrozowisk). Gleba przepuszczalna, próchniczna, gliniasto-piaszczysta, ciepła, dobrze zdrenowana, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0); brzoskwinia bezwzględnie nie znosi gleb podmokłych i zimnych glin — korzenie gniją. Umiarkowana wilgotność, wrażliwa zarówno na suszę w okresie zawiązywania owoców, jak i na zastoiska wody. Mrozoodporność ograniczona: drewno wytrzymuje około −20 do −25 °C, ale pąki kwiatowe przemarzają już przy −15 do −18 °C, a — co ważniejsze — rozwinięte kwiaty i zawiązki giną przy −2 do −3 °C. Ponieważ brzoskwinia kwitnie bardzo wcześnie (marzec–kwiecień), wiosenne przymrozki są w Polsce główną przyczyną braku plonu. Roślina krótkowieczna, w naszych warunkach owocuje zwykle 10–15 lat. Nie zbierać liści ani kwiatów z drzew intensywnie opryskiwanych — brzoskwinia jest silnie chemizowana w uprawach towarowych (kędzierzawość liści, brunatna zgnilizna); do celów zielarskich nadają się wyłącznie drzewa z ogrodów prowadzonych bez oprysków.
kwiat (Persicae flos), liść (Persicae folium) — surowce o znaczeniu tradycyjnym, nieujęte w Farmakopei Polskiej; nasienie (Persicae semen, chiń. Tao Ren) — surowiec medycyny chińskiej, cyjanogenny, wyłącznie do zastosowania profesjonalnego. Owoc (miąższ) — surowiec spożywczy, nie leczniczy.
Kwiat — w pełni kwitnienia, w Polsce marzec–kwiecień, gdy kwiaty są w pełni rozwinięte, ale jeszcze świeże i nieopadające; zbierać w suchy, słoneczny dzień po obeschnięciu rosy, obrywając całe kwiaty ręcznie z gałązek; suszyć natychmiast, bo płatki szybko brunatnieją. Liść — od maja do lipca, młode, w pełni wyrośnięte, ale jeszcze intensywnie zielone i nieuszkodzone (bez objawów kędzierzawości); zrywać z pędów tegorocznych, w suchy dzień przed południem. Owoc — od lipca do września, zależnie od odmiany; zbierać, gdy skórka nabierze pełnej barwy odmianowej, a miąższ przy szypułce lekko ustępuje pod naciskiem; brzoskwinia dojrzewa nierównomiernie, więc zbiór prowadzi się w 2–3 przejściach; owoc nie dojrzewa dobrze po zerwaniu w stanie zielonym. Nasienie — z dojrzałych pestek po zjedzeniu lub przetworzeniu owoców (sierpień–wrzesień): pestkę wysuszyć, rozłupać i wydobyć nasienie; surowiec wyłącznie profesjonalny.
Liść: glikozydy cyjanogenne (amigdalina, prunazyna) — uwalniają cyjanowodór pod działaniem emulsyny; flawonoidy (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), garbniki katechinowe, kwasy fenolowe, kumaryny, śluzy, niewielkie ilości olejku eterycznego. Kwiat: flawonoidy, kwasy organiczne, niewielkie ilości związków cyjanogennych, śluzy, substancje o działaniu przeczyszczającym o niedokładnie ustalonej strukturze. Nasienie: olej tłuszczowy (przeważający składnik), amigdalina w znaczącej ilości, białka (w tym enzym emulsyna), sterole; to najbogatszy w związki cyjanogenne organ rośliny. Owoc (miąższ): cukry proste, kwasy organiczne (jabłkowy, cytrynowy), pektyny, witamina C, karotenoidy (beta-karoten, kryptoksantyna — u odmian żółtomiąższowych), antocyjany w skórce, potas, błonnik. Dokładne zawartości amigdaliny w liściu i nasieniu wahają się bardzo silnie w zależności od odmiany i sezonu — to jeden z powodów, dla których surowce te są nieprzewidywalne w samodzielnym stosowaniu.
Owoc — bez ograniczeń, jako pokarm: świeży, suszony, w przetworach; nie wymaga dawkowania. Kwiat: napar z 1 łyżeczki suszonych kwiatów na szklankę wrzątku, parzony 10 minut pod przykryciem, stosowany tradycyjnie 1 raz dziennie przy zaparciach — krótkotrwale, kilka dni, nie jako kuracja stała. Liść: OSTROŻNIE. Ze względu na zawartość glikozydów cyjanogennych liść nie nadaje się do swobodnego, długotrwałego stosowania wewnętrznego; nie podawać dzieciom. Tradycyjny napar z 1 łyżeczki suszonego liścia na szklankę wrzątku pijano krótkotrwale, ale współcześnie takie użycie należy uznać za obarczone ryzykiem i lepiej zastąpić je surowcami o przewidywalnym profilu. Zewnętrznie odwar z liści (2 łyżki na 0,5 l wody, gotować 5 minut) można stosować do przemywań i okładów przy podrażnieniach skóry — to jedyne bezpieczne użycie liścia. Nasienie: NIE nadaje się do samodzielnego stosowania. Zawiera amigdalinę w ilości mogącej wywołać zatrucie cyjankiem; w medycynie chińskiej stosowane jest wyłącznie po odpowiedniej obróbce, w ściśle określonych dawkach, przez wykwalifikowanego terapeutę i zwykle w wieloskładnikowych recepturach. Nie jeść pestek brzoskwini, nie sporządzać z nich nalewek, nie stosować „amigdaliny” ani „witaminy B17” — to nie jest witamina, tylko trucizna cyjanogenna o niepotwierdzonym działaniu leczniczym.
Rozpoznanie: brzoskwinię odróżnia od moreli wąski, sierpowato podgięty liść (morela ma liść szeroko jajowaty, prawie okrągły, o sercowatej nasadzie) oraz głęboko bruzdowana, podziurkowana pestka (morela — gładka, z ostrym kantem). Od śliwy i wiśni różni się kwiatami wyrastającymi pojedynczo, siedząco, wprost na zeszłorocznym pędzie przed liśćmi, oraz czerwonawym zabarwieniem nasłonecznionej strony młodych pędów. Suszenie: kwiaty rozłożyć w cienkiej warstwie, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — w wyższej brunatnieją i tracą wartość; dobrze wysuszony surowiec zachowuje różową barwę. Liście suszyć w cieniu, do 40 °C, w cienkiej warstwie; przesuszony liść jest kruchy i łamie się przy zgnieceniu, zachowując zieloną barwę — brunatny susz nadaje się do wyrzucenia. Przechowywanie: do 12 miesięcy w szczelnych, ciemnych naczyniach; surowce cyjanogenne trzymać osobno i wyraźnie opisane, poza zasięgiem dzieci. Nie zbierać liści z drzew wykazujących objawy kędzierzawości brzoskwini (Taphrina deformans) — pofałdowane, zgrubiałe, czerwonawe blaszki liściowe; taki surowiec jest bezwartościowy. Typowy błąd: traktowanie pestek brzoskwini i moreli jako „zdrowej przekąski” albo „naturalnego leku przeciwnowotworowego” — to najgroźniejszy mit związany z tą rośliną i realna przyczyna zatruć cyjankiem, w tym śmiertelnych. Ostrzegaj przed nim klientów.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.