Buchu

Opis

Buchu to niewielki krzew z rodziny rutowatych, endemiczny dla obszaru fynbosu w Kraju Przylądkowym. Liście, przesycone olejkiem eterycznym o charakterystycznym, ostrym zapachu z nutą czarnej porzeczki i mięty, od stuleci stosowali Khoi i San, a od XVIII wieku surowiec trafił do europejskich farmakopei jako lek moczopędny i odkażający drogi moczowe. W polskim zielarstwie jest ziołem niszowym, znanym głównie z gotowych mieszanek moczopędnych i preparatów „na drogi moczowe”. Ze względu na presję zbioru ze stanowisk naturalnych i status gatunku chronionego w RPA surowiec podlega tam ścisłej reglamentacji, a coraz większa jego część pochodzi z upraw.

Wygląd

Zimozielony, gęsto rozgałęziony krzew wysokości 0,5–2 m, o wzniesionym pokroju. Liście naprzeciwległe lub prawie naprzeciwległe, siedzące lub krótkoogonkowe, drobne (1–3 cm), skórzaste, sztywne, kształtu rombowato-jajowatego do okrągławego (stąd nazwa handlowa „round leaf buchu”), o brzegu drobno i ostro piłkowanym, tępo zakończone, z wyraźnym unerwieniem siatkowatym; pod światło widoczne są liczne, przezroczyste zbiorniczki olejkowe, a wzdłuż brzegu i na spodniej stronie skupiska ciemnych gruczołów — po roztarciu liść wydziela intensywny, ostro-korzenny zapach z nutą czarnej porzeczki. Łodyga zdrewniała u podstawy, młode pędy czerwonawobrunatne, gruczołowate. Kwiaty pojedyncze lub po kilka w kątach liści (nie zebrane w baldachy ani grona), pięciopłatkowe, gwiaździste, białe do bladoróżowych, średnicy ok. 1–1,5 cm, z pięcioma płodnymi pręcikami i pięcioma prątniczkami. Owoc to pięciokomorowa, gruczołowata torebka, otwierająca się i wyrzucająca czarne, błyszczące nasiona. Cecha diagnostyczna odróżniająca od pokrewnej Agathosma crenulata (buchu długolistne): liście krótkie, romboidalne i szerokie, a nie wydłużone i lancetowate — długolistna postać zawiera znacznie więcej pulegonu i jest gorszym surowcem.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce. Endemit zachodniego Kraju Przylądkowego w Republice Południowej Afryki, gdzie rośnie na suchych, kamienistych i piaszczystych zboczach gór Cederberg i Groot Winterhoek, w zbiorowiskach twardolistnego fynbosu, na ubogich, kwaśnych glebach piaskowcowych, w klimacie śródziemnomorskim z deszczową zimą i suchym latem. W RPA gatunek jest chroniony, a zbiór ze stanu dzikiego wymaga zezwoleń. Do Polski surowiec trafia jako import z RPA — z plantacji oraz z licencjonowanego zbioru dzikiego — najczęściej za pośrednictwem hurtowni zachodnioeuropejskich.

Warunki

W Polsce wyłącznie roślina kolekcjonerska, uprawiana w pojemnikach. Stanowisko w pełnym słońcu, bardzo przewiewne. Podłoże ubogie, kwaśne, piaszczysto-żwirowe, doskonale przepuszczalne, o pH 4,5–6,0 — nie znosi wapnia ani żyznych, próchnicznych ziem ogrodowych (podłoże jak dla wrzosów lub protei). Wilgotność umiarkowana zimą, sucho latem; nadmiar wody przy korzeniach szybko prowadzi do zgnilizny. Roślina nie jest mrozoodporna — znosi tylko krótkie, lekkie przymrozki (strefa 9–10), więc w Polsce wymaga zimowania w jasnym, chłodnym pomieszczeniu (5–10 °C). Ze względu na wymogi ochrony gatunku nie zbiera się go w naturze bez zezwolenia; kupując surowiec, wybieraj partie z udokumentowanej uprawy.

Surowiec

liść (Barosmae folium, Bucco folium; syn. Agathosmae folium) oraz otrzymywany z niego olejek eteryczny (Bucco aetheroleum)

Termin zbioru

Liść — jedyny surowiec roślinny. W RPA zbiera się go w okresie kwitnienia i tuż po nim (późna zima i wiosna południowa, czyli sierpień–listopad, co odpowiada naszej porze przedwiośnia i wiosny), gdy zawartość olejku eterycznego w liściach jest najwyższa. Ścina się całe ulistnione gałązki, a liście oddziela po podsuszeniu. Zbiór prowadzi się w suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przed największym upałem — w skwarze olejek szybko ulatnia się z liści. Rośliny uprawne tnie się co 1–2 lata, pozostawiając zdrewniałą podstawę do odbicia. Olejek eteryczny destyluje się z parą wodną ze świeżego lub podsuszonego surowca, jak najszybciej po zbiorze.

Skład chemiczny

Przede wszystkim olejek eteryczny (kilka procent w suchym liściu), a w nim: diosfenol i izodiosfenol (tzw. kamfora buchu — związki uważane za nośnik działania moczopędnego i odkażającego), limonen, menton i izomenton, pulegon, p-mentano-3,8-tiole i ich octany (siarkowe związki odpowiedzialne za charakterystyczną nutę czarnej porzeczki, wykorzystywaną w perfumerii i aromatyzowaniu). Poza olejkiem: flawonoidy (diosmina, rutozyd, hesperydyna, kwercetyna), śluzy, żywice, garbniki i kwasy fenolowe. Stosunek diosfenolu do pulegonu jest podstawowym wyznacznikiem jakości i bezpieczeństwa surowca; pulegon jest związkiem hepatotoksycznym, dlatego surowiec z A. crenulata, bogaty w pulegon, uchodzi za gorszy i bardziej ryzykowny.

Właściwości

• Moczopędne (diuretyczne) i odkażające drogi moczowe — tradycyjnie stosowane wspomagająco przy stanach zapalnych pęcherza i cewki moczowej, przy skłonności do nawracających infekcji dolnych dróg moczowych oraz przy zapaleniu gruczołu krokowego. Działa również przeciwzapalnie, rozkurczowo na mięśnie gładkie dróg moczowych i przewodu pokarmowego, wiatropędnie i pobudzająco na trawienie (aromatyczna gorycz). W ludowym lecznictwie południowoafrykańskim liście stosowano także w postaci naparu na dolegliwości żołądkowe, a nalewkę w occie zewnętrznie na stłuczenia i siniaki. Buchu bywa składnikiem preparatów przeciwreumatycznych, ale działanie w tym wskazaniu ma charakter tradycyjny, nie potwierdzony badaniami klinicznymi.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka rozdrobnionych liści na szklankę wrzątku, zaparzać koniecznie pod przykryciem 10–15 minut (bez przykrycia ulatuje olejek — a to on odpowiada za działanie). Pić 2–3 razy dziennie, między posiłkami, popijając dużą ilością wody. Buchu jest ziołem silnie aromatycznym i drażniącym — stosuje się je krótkotrwale, przez kilka do kilkunastu dni, a nie w kuracjach ciągłych; przy dłuższym stosowaniu robi się przerwy. Nalewka: liście zalane alkoholem 60–70% w proporcji 1:5, macerowane 2 tygodnie; podawana w kroplach, w wodzie. Olejku eterycznego nie stosuje się doustnie — ze względu na zawartość pulegonu jest to niebezpieczne. W praktyce zielarskiej buchu prawie nigdy nie występuje samodzielnie: stanowi 10–20% mieszanek moczopędnych, obok mącznicy, nawłoci, skrzypu, brzozy i pokrzywy, gdzie wnosi komponent odkażający i rozkurczowy.

Uwagi dla zielarza

Liście suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze nie wyższej niż 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek i pozbawia surowiec wartości. Dobry surowiec ma barwę szarozieloną do oliwkowozielonej, jest sztywny i skórzasty, a po roztarciu w palcach wydziela wyraźny, ostry zapach z rozpoznawalną nutą czarnej porzeczki i mięty; smak jest gorzkawo-korzenny, palący. Surowiec zbrunatniały, kruszący się w pył lub bezwonny to towar stary albo źle suszony — bezużyteczny. Przechowywać koniecznie w szczelnie zamkniętych, ciemnych opakowaniach, nie dłużej niż 12 miesięcy; nie trzymać w papierowych torebkach, bo olejek ucieka. Rozdrabniać dopiero bezpośrednio przed użyciem. Uwaga na podmianę handlową: znacznie tańsze buchu długolistne (Agathosma crenulata) ma liście wydłużone, lancetowate, ostro zakończone i wysoką zawartość pulegonu — nie jest równorzędnym zamiennikiem. Sprawdzaj nazwę łacińską na opakowaniu, a przy zakupie luzem — kształt liścia. Buchu dobrze łączy się z mącznicą i wrzosem (odkażanie dróg moczowych), z nawłocią i skrzypem (moczopędnie) oraz z korzeniem pietruszki.

Przeciwwskazania