Fagus sylvatica
Wielkie drzewo lasów liściastych o gładkiej szarej korze; w lecznictwie surowiec marginalny, znany głównie z dziegciu i garbnikowej kory.
Buk zwyczajny to jeden z głównych gatunków lasotwórczych Polski, budujący buczyny o charakterystycznym cienistym, ubogim runie. W zielarstwie nie należy do roślin leczniczych pierwszego rzędu i trudno mówić o jego samodzielnym zastosowaniu terapeutycznym. Historycznie znaczenie miał przede wszystkim dziegieć bukowy (kreozot bukowy) — produkt suchej destylacji drewna, składnik dawnych preparatów wykrztuśnych i przeciwłupieżowych, dziś wycofany z powodu zawartości fenoli i związków rakotwórczych. Garbnikowa kora bywała używana ludowo jako środek ściągający, a bukiew — orzeszki bukowe — jako surowiec olejarski i pokarmowy, wymagający jednak obróbki termicznej. Warto znać ten gatunek przede wszystkim jako drzewo lasu, a nie jako zioło.
Drzewo osiągające 30–40 m wysokości, o gęstej, kopulastej koronie i prostym, walcowatym pniu. Kora przez całe życie gładka, cienka, srebrzystoszara, nie spękana — cecha diagnostyczna odróżniająca buk od dębu i grabu. Liście skrętoległe, jajowate do eliptycznych, długości kilku centymetrów, o brzegu całym lub słabo falistym (nigdy piłkowanym jak u graba), z 5–9 parami wyraźnych, równoległych nerwów bocznych biegnących do brzegu; młode liście jedwabiście owłosione na brzegu, później błyszczące, ciemnozielone. Pąki bardzo długie, wrzecionowate, ostro zakończone, odstające od pędu — najpewniejsza cecha zimowa. Kwiaty rozdzielnopłciowe, jednopienne: męskie w zwisających, kulistych, długoszypułkowych główkach, żeńskie po dwa w wzniesionej okrywie. Owoc to trójgraniasty orzeszek (bukiew), po dwa w zdrewniałej, kolczasto owłosionej, czterodzielnej okrywie pękającej jesienią. System korzeniowy sercowaty, płytki i rozległy, bez korzenia palowego.
W Polsce gatunek pospolity na zachodzie, północy i południu kraju, budujący żyzne i kwaśne buczyny; wyraźnie unika centralnej i wschodniej Polski — przez środek kraju biegnie wschodnia granica zwartego zasięgu buka w Europie. Rośnie w lasach liściastych i mieszanych, od nizin po regiel dolny w Karpatach i Sudetach, gdzie tworzy rozległe drzewostany. Preferuje tereny o klimacie łagodnym, wilgotnym, o dużej liczbie dni bez przymrozków późnowiosennych.
Stanowisko od cienistego do słonecznego — siewki i podrost wybitnie cienioznośne, drzewa dojrzałe światłożądne. Gleba żyzna, próchniczna, świeża, przewiewna, dobrze zdrenowana, gliniasta lub gliniasto-piaszczysta; toleruje szeroki zakres odczynu (pH ok. 4,5–7,5), także gleby wapienne. Nie znosi gleb podmokłych, zabagnionych i zbitych — płytki system korzeniowy gnije. Mrozoodporny, ale wrażliwy na przymrozki późnowiosenne uszkadzające młode liście oraz na suszę letnią. Bukwi i kory nie zbierać przy drogach, w lasach opryskiwanych ani w strefach przemysłowych.
Roślina o bardzo ograniczonym zastosowaniu leczniczym. Historycznie: dziegieć bukowy (Pix Fagi, kreozot bukowy) z suchej destylacji drewna — dziś praktycznie niestosowany; kora (Fagi cortex) jako surowiec garbnikowy w lecznictwie ludowym; bukiew (orzeszki) jako surowiec olejarski i pokarmowy, nie leczniczy. Buk nie jest zbieranym surowcem zielarskim we współczesnej praktyce.
Kora — wiosną (kwiecień–maj), w okresie ruszania soków, wyłącznie z gałęzi drzew ściętych podczas planowej wycinki; nigdy nie obrączkować żywego drzewa. Liście — maj–czerwiec, młode, w pełni rozwinięte, w suchy dzień po obeschnięciu rosy. Bukiew — wrzesień–październik, po pierwszych przymrozkach, zbierana z ziemi po naturalnym opadzie; orzeszki suszy się i przechowuje w chłodzie. Drewno na dziegieć pozyskiwano dawniej zimą, w okresie spoczynku.
Kora: garbniki (głównie skondensowane), związki fenolowe, kwasy organiczne, śluzy. Liście: garbniki, flawonoidy, kwasy fenolowe, niewielkie ilości kwasów organicznych. Bukiew: tłuszcz (olej bukwiowy o wysokiej zawartości kwasów nienasyconych), białko, skrobia oraz fagina — alkaloidopodobny związek o działaniu drażniącym przewód pokarmowy, rozkładany przez prażenie; ponadto szczawiany i niewielkie ilości saponin. Dziegieć bukowy: mieszanina fenoli (gwajakol, kreozol), krezoli i węglowodorów aromatycznych.
Zastosowanie wyłącznie pomocnicze i zewnętrzne. Odwar z kory: 1 łyżka rozdrobnionej kory na szklankę wody, gotować 10 minut, przecedzić; używać ostudzonego do przemywań, okładów i płukanek jamy ustnej przy stanach zapalnych dziąseł. Nie stosować wewnętrznie w kuracjach — garbniki w większych ilościach drażnią żołądek i utrudniają wchłanianie żelaza. Bukiew: nigdy nie jeść w większych ilościach na surowo — surowe orzeszki zawierają faginę i wywołują nudności, bóle brzucha oraz bóle głowy; po uprażeniu nadają się do jedzenia i do wyciskania oleju jadalnego. Dziegciu bukowego nie stosuje się samodzielnie — może występować jedynie jako składnik gotowych preparatów aptecznych.
Nie traktuj buka jak surowca zielarskiego — to gatunek lasotwórczy, a nie zioło. Jeżeli już pozyskujesz korę, bierz ją wyłącznie z drzew ściętych legalnie, z cienkich gałęzi (kora gruba i martwica są bezużyteczne), susz w cieniu i przewiewie do 40 °C. Liście suszyć szybko, w cienkiej warstwie, w cieniu — grube warstwy czernieją. Przechowywać w papierowych workach lub szczelnych słojach, do roku. Buk odróżnisz od graba (Carpinus betulus): grab ma korę szarą, ale poprzecznie żłobioną i pień o przekroju gwiaździstym, liście ostro podwójnie piłkowane i pąki krótkie, przylegające; buk ma korę idealnie gładką, liście o brzegu całym i długie, odstające, szpiczaste pąki. Bukwi nie mylić z nasionami innych drzew — jest wyraźnie trójgraniasta. Bukiew zbierana z runa szybko jełczeje przez wysoką zawartość tłuszczu — przechowywać w chłodzie, krótko.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.