Bukszpan wieczniezielony

Opis

Bukszpan wieczniezielony to znany z cmentarzy, żywopłotów i palm wielkanocnych krzew o twardych, błyszczących, zimozielonych liściach. Nie jest rośliną rodzimą w Polsce — pochodzi z Europy Zachodniej i Południowej, u nas występuje wyłącznie w uprawie i sporadycznie dziczeje. Cała roślina jest silnie trująca: zawiera alkaloidy steroidowe, z których najlepiej poznaną jest buksyna. Dawna medycyna używała liści i kory jako środka napotnego, przeczyszczającego i przeciwmalarycznego, ale rozdział między dawką skuteczną a toksyczną okazał się tak wąski, że surowiec został całkowicie porzucony. Dziś bukszpan ma znaczenie wyłącznie ozdobne, a zielarz powinien go znać po to, by wiedzieć, czego nie zbierać.

Wygląd

Zimozielony krzew lub niskie drzewko wysokości 1–5 m (w uprawie zwykle strzyżone do 0,3–1,5 m), o gęstym, zwartym pokroju i sztywnych, czterokanciastych, drobno omszonych młodych pędach. Liście naprzeciwległe, skórzaste, drobne (zwykle 1,5–3 cm), jajowate do eliptycznych, o brzegu całym i wierzchołku tępym lub lekko wciętym, z góry ciemnozielone i silnie błyszczące, spodem jaśniejsze, matowe; nerwacja słabo widoczna, nerw główny wyraźny. Krótkoogonkowe, siedzące gęsto na pędzie. Kwiaty drobne, niepozorne, zielonkawożółte, bezpłatkowe, zebrane w kątach liści w pęczkowate kwiatostany, w których jeden kwiat żeński otoczony jest kilkoma kwiatami męskimi; kwitną w marcu–kwietniu, wydzielają silny, ostry, miodowy zapach i są oblegane przez pszczoły. Owoc to zdrewniała, trójkomorowa torebka zwieńczona trzema rożkowatymi wyrostkami, pękająca i wyrzucająca czarne, błyszczące nasiona. Korzeń mocny, silnie rozgałęziony. Drewno wyjątkowo twarde i ciężkie, żółtawe, tonące w wodzie. Cała roślina po roztarciu ma charakterystyczny, nieprzyjemny zapach.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek obcy, nierosnący dziko — sadzony powszechnie jako roślina ozdobna: żywopłoty, obwódki rabat, cmentarze, przykościelne zieleńce, formy strzyżone w ogrodach. Naturalny zasięg obejmuje Europę Zachodnią i Południową (Francja, Hiszpania, Włochy, Bałkany), zachodnią Azję i północną Afrykę, gdzie rośnie w widnych lasach i na wapiennych zboczach jako podszyt. W cieplejszych rejonach Polski sporadycznie dziczeje w pobliżu nasadzeń.

Warunki

Stanowisko półcieniste do cienistego — w pełnym słońcu, zwłaszcza zimą, liście brązowieją od przesuszenia i poparzeń mroźnym słońcem. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, najlepiej zasobna w wapń, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Nie znosi gleb kwaśnych, jałowych i zalewanych. Mrozoodporność umiarkowana — w ostrzejsze zimy przemarza, zwłaszcza na stanowiskach wystawionych na wiatr i słońce; wymaga osłony i podlewania przed zimą. Wrażliwy na zamieranie pędów bukszpanu (Cylindrocladium) i na ćmę bukszpanową. Nie zbierać do żadnych celów spożywczych i leczniczych — roślina trująca. Nie sadzić w miejscach dostępnych dla zwierząt gospodarskich i koni.

Surowiec

Brak współczesnego zastosowania leczniczego. Historycznie stosowano liść i korę (Buxi folium, Buxi cortex) — surowce te są dziś uznane za toksyczne i nie są zbierane ani przetwarzane. Bukszpan jest rośliną ozdobną, nie zielarską.

Termin zbioru

Nie jest surowcem zielarskim — nie zbiera się go do celów leczniczych. Cięcie formujące (wyłącznie ogrodnicze) wykonuje się w maju–czerwcu i ponownie pod koniec sierpnia; odpady z cięcia należy usunąć poza zasięg zwierząt i nie kompostować w miejscu dostępnym dla zwierząt gospodarskich. Gałązki na palmy wielkanocne ścina się przed Niedzielą Palmową, ale nie służą one żadnym celom leczniczym.

Skład chemiczny

Alkaloidy steroidowe (grupa buksyny, m.in. cyklobuksyna D i pokrewne) obecne w całej roślinie, najobficiej w liściach i korze; ponadto garbniki, gorycze, żywice, olejek eteryczny o ostrym zapachu, flawonoidy i saponiny. Alkaloidy bukszpanu są silnie toksyczne dla ludzi i zwierząt, a ich zawartość zmienia się z porą roku i wiekiem organu, co uniemożliwia jakiekolwiek bezpieczne dawkowanie surowca.

Właściwości

• Dawniej przypisywano bukszpanowi działanie napotne, żółciopędne, przeczyszczające, przeciwreumatyczne i przeciwmalaryczne (jako namiastka chininy), a odwaru z liści używano ludowo do przemywania włosów przy wypadaniu i łupieżu. Alkaloidy steroidowe działają na ośrodkowy układ nerwowy, wywołując najpierw pobudzenie, potem drgawki i porażenie ośrodka oddechowego; drażnią też silnie przewód pokarmowy. Odstęp między dawką dającą jakikolwiek efekt a dawką toksyczną jest tak mały, że bukszpan nie ma żadnego akceptowalnego zastosowania terapeutycznego. We współczesnym ziołolecznictwie nie jest stosowany i nie należy próbować go stosować.

Zastosowanie

Surowiec NIE nadaje się do samodzielnego stosowania — ani wewnętrznie, ani w kuracjach ziołowych. Nie sporządzaj z bukszpanu naparów, odwarów, nalewek ani okładów. Nie ma go w farmakopei i nie występuje w preparatach dostępnych w aptekach; nie podajemy dawek, ponieważ każda dawka doustna niesie realne ryzyko zatrucia. Roślina ma wyłącznie zastosowanie ozdobne. Jeśli szukasz garbnikowego surowca ściągającego — użyj kory dębu; jeśli środka napotnego — kwiatu lipy lub czarnego bzu. Podejrzenie spożycia bukszpanu (zwłaszcza przez dziecko lub zwierzę) to sytuacja wymagająca natychmiastowego kontaktu z lekarzem lub ośrodkiem toksykologicznym.

Uwagi dla zielarza

Bukszpan jest w tym zbiorze po to, żebyś go rozpoznawał i omijał. Rozpoznasz go po naprzeciwległych, drobnych, twardych, silnie błyszczących liściach o całym brzegu i tępym, często wciętym wierzchołku, czterokanciastych pędach oraz bardzo twardym, żółtym drewnie. Bywa mylony z ostrokrzewem (Ilex — liście większe, kolczasto ząbkowane, skrętoległe, owoc to czerwona pestkowiec) i z borówką brusznicą (liście skrętoległe, spodem z ciemnymi gruczołkami, owoc to czerwona jagoda — brusznica jest jadalna, bukszpan trujący). Odpady po cięciu żywopłotów są częstą przyczyną zatruć koni, bydła i psów — nie wyrzucaj ich na pastwiska ani na przydomowy kompost dostępny dla zwierząt. Po pracy z bukszpanem umyj ręce; sok może drażnić skórę.

Przeciwwskazania