Bupleurum (przewiercień chiński)

Opis

Przewiercień chiński to niepozorna bylina z rodziny selerowatych, o żółtozielonych baldachach i wąskich, trawiastych liściach. Jej korzeń, znany w medycynie chińskiej jako chai hu, należy do najczęściej przepisywanych surowców tego systemu i jest składnikiem klasycznych receptur „harmonizujących” (np. xiao chai hu tang). W zielarstwie zachodnim ceniony jest przede wszystkim jako roślina hepatoprotekcyjna i przeciwzapalna, dzięki zawartym w korzeniu saponinom — saikozydom. W Polsce nie występuje dziko; rodzaj Bupleurum reprezentują u nas inne, niewykorzystywane leczniczo gatunki, a surowiec sprowadza się z Chin.

Wygląd

Bylina wysokości 40–90 cm, o pokroju wyprostowanym, wiotkim, silnie rozgałęzionym w górnej części. Łodyga naga, obła, delikatnie bruzdowana, zielona, często o purpurowym nabiegu u nasady, rozgałęziająca się widlasto. Liście skrętoległe, siedzące lub obejmujące łodygę, całobrzegie (nie pierzaste — to nietypowe wśród selerowatych i najważniejsza cecha diagnostyczna rodzaju), wąskolancetowate do równowąskich, sierpowato wygięte, trawiaste, o wyraźnym, równoległym użyłkowaniu z 5–9 podłużnymi nerwami. Dolne liście zwężone w ogonek, górne siedzące. Kwiatostan to baldach złożony, luźny i nieregularny, o 3–9 promieniach różnej długości; pokrywy nieliczne lub brak, pokrywki wąskolancetowate. Kwiaty drobne, pięciokrotne, o płatkach żółtych lub żółtozielonych — nie białych, co odróżnia gatunek od większości krajowych baldaszkowatych. Owoc rozłupnia rozpadająca się na dwie podłużnie żeberkowane, elipsoidalne rozłupki. Organ podziemny: korzeń palowy, wrzecionowaty, silnie rozgałęziony w dolnej części, twardy, z zewnątrz brunatny do jasnobrunatnego, podłużnie pomarszczony, z resztkami nasad łodyg na szyjce korzeniowej; na przekroju jasny, żółtawobiały, o widocznym pierścieniu miazgi.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce (rodzime są u nas m.in. przewiercień sierpowaty Bupleurum falcatum i okrągłolistny B. rotundifolium, ale nie stosuje się ich leczniczo). Bupleurum chinense pochodzi z Chin, Mongolii, Korei i rosyjskiego Dalekiego Wschodu, gdzie rośnie na suchych, słonecznych zboczach, w murawach, na skrajach zarośli, na skarpach lessowych i przydrożach, na glebach lekkich i przepuszczalnych, w piętrze do ok. 2000 m n.p.m. Surowiec importowany jest niemal wyłącznie z Chin (prowincje Shanxi, Shaanxi, Gansu, Henan, Hebei), głównie z upraw plantacyjnych — presja zbioru na stanowiska naturalne doprowadziła tam do przetrzebienia populacji dziko rosnących.

Warunki

W Polsce może być uprawiany w kolekcjach roślin leczniczych — jest wystarczająco mrozoodporny (mniej więcej strefa 5–6, czyli zimuje w gruncie w większości kraju), ale wymaga stanowiska dobranego z uwagą. Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, przewiewne. Gleba lekka, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta lub kamienista, umiarkowanie żyzna, o odczynie obojętnym do zasadowego (pH 6,5–7,5) — dobrze znosi wapń. Wilgotność umiarkowana do suchej; roślina głęboko się korzeni i dobrze toleruje suszę, ale nie znosi gleb ciężkich, zlewnych i przemakających, na których korzeń gnije, zwłaszcza w mokrą zimę. Rozmnaża się z nasion, wysiewanych jesienią lub wiosną po chłodnej stratyfikacji. Korzeń nadaje się do zbioru dopiero z roślin 2–3-letnich. Nie zbierać przewiercieni ze stanowisk naturalnych w Polsce — nasze gatunki to inne rośliny o innym składzie, a część z nich jest rzadka.

Surowiec

korzeń (Bupleuri radix, chin. chai hu) — surowiec podstawowy; ziele nie jest wykorzystywane leczniczo

Termin zbioru

Korzeń — jedyny surowiec. Wykopuje się go z roślin dwu- lub trzyletnich wiosną, przed ruszeniem wegetacji (marzec–kwiecień), albo — częściej i z lepszym skutkiem — jesienią, po zaschnięciu części nadziemnych (wrzesień–listopad), gdy zawartość saikozydów w korzeniu jest najwyższa. Korzenie wykopywać ostrożnie widłami, ponieważ są długie i łatwo się urywają; otrząsnąć z ziemi, obciąć części nadziemne tuż nad szyjką korzeniową, szybko opłukać (nie moczyć!) i podsuszyć. Grubsze korzenie przekroić wzdłuż, aby przyspieszyć suszenie. Zbiór prowadzić w suchy dzień, po obeschnięciu gleby.

Skład chemiczny

Główną grupą związków czynnych są saponiny triterpenowe typu oleananu — saikozydy (saikosaponiny a, b1, b2, c, d i pochodne), przy czym najsilniej działające i najlepiej przebadane są saikosaponiny a i d. Ponadto korzeń zawiera: polisacharydy (bupleurany o działaniu immunomodulującym), flawonoidy (rutozyd, kwercetyna, izoramnetyna), fitosterole (stigmasterol, spinasterol), kwasy organiczne i fenolowe, lignany, kumaryny oraz niewielką ilość olejku eterycznego. Zawartość saikozydów zależy od gatunku, wieku rośliny i pory zbioru — surowce handlowe różnią się pod tym względem znacznie, dlatego dobre partie standaryzuje się na sumę saikosaponin.

Właściwości

• Przeciwzapalne i hepatoprotekcyjne — saikozydy chronią miąższ wątroby i są tradycyjnie stosowane wspomagająco przy przewlekłych zapaleniach wątroby i uszkodzeniach polekowych. Działanie przeciwgorączkowe (w medycynie chińskiej chai hu jest klasycznym środkiem na gorączki naprzemienne), immunomodulujące (polisacharydy), przeciwwirusowe, żółciopędne, przeciwbólowe i uspokajające. W terminologii chińskiej surowiec „uwalnia zewnętrze”, „rozprowadza stagnację qi wątroby” i „podnosi qi yang” — praktycznie odpowiada to zastosowaniu przy napięciu emocjonalnym z objawami wątrobowo-trawiennymi, bolesnym miesiączkowaniu i uczuciu rozpierania pod żebrami. Bupleurum niemal nigdy nie jest stosowane samodzielnie — jego siła w tradycyjnej praktyce polega na działaniu w recepturach złożonych.

Zastosowanie

Odwar (klasyczna postać): 3–9 g rozdrobnionego korzenia na 300–400 ml wody, gotować pod przykryciem 20–30 minut, odcedzić, pić w 2–3 porcjach w ciągu dnia. Nalewka: korzeń zalać alkoholem 50–60% w proporcji 1:5, macerować 3 tygodnie, stosować w kroplach. W praktyce surowiec używany jest przede wszystkim jako składnik mieszanek — z lukrecją, korzeniem tarczycy bajkalskiej, imbirem, piwonią i dziędzierzawą (żeń-szeniem) w klasycznych recepturach chińskich; sam korzeń bywa też składnikiem zachodnich preparatów wątrobowych obok ostropestu i karczocha. Bupleurum jest surowcem silnie działającym: nie nadaje się do długotrwałego stosowania w wysokich dawkach ani do kuracji prowadzonych bez nadzoru. Standaryzowane wyciągi dawkować wyłącznie zgodnie z zaleceniami producenta. Nie zwiększać dawki na własną rękę — saikozydy w nadmiarze uszkadzają wątrobę, czyli narząd, który mają chronić.

Uwagi dla zielarza

Korzeń suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarce w temperaturze do 45–50 °C; dobrze wysuszony jest twardy, łamie się z trzaskiem, ma barwę jasnobrunatną do szarobrunatnej, na przełomie włóknisty i jasny, o słabym, korzennym zapachu i gorzkawym, lekko drapiącym smaku. Surowiec miękki, gnący się lub o zapachu stęchlizny odrzucić. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat; korzeń jest podatny na szkodniki magazynowe, warto go okresowo przeglądać. Największy problem tego surowca to bałagan taksonomiczny w handlu: pod nazwą „chai hu” sprzedaje się korzenie kilku gatunków Bupleurum (m.in. B. scorzonerifolium — tzw. „czerwone chai hu”, o innym profilu saikozydów), a zdarzają się też fałszerstwa z korzeniami zupełnie innych roślin, w tym silnie toksycznych. Kupuj wyłącznie u dostawców podających gatunek łaciński i standaryzację. Prawdziwe chai hu ma charakterystyczną, podłużnie pomarszczoną korę i włóknisty przełom. W recepturach chińskich bupleurum tradycyjnie łączy się z lukrecją, która ma osłabiać jego drażniące działanie na żołądek. Uwaga: mieszanki z bupleurum bywają w Azji stosowane razem z interferonem — to połączenie opisano jako groźne dla płuc.

Przeciwwskazania