Bylica boże drzewko

Opis

Boże drzewko to jedna z klasycznych roślin polskiej przychaci — sadzone przy domach, w ogródkach przykościelnych i na wiejskich rabatach, z gałązkami wkładanymi do modlitewników dla zapachu. Odróżnia się od pozostałych bylic wyraźnie aromatycznym, cytrynowo-korzennym zapachem liści (stąd nazwa „bylica cytrynowa”) i drzewiejącą u podstawy łodygą. To surowiec goryczowo-olejkowy: pobudza wydzielanie żółci i soków trawiennych, tradycyjnie stosowany przy niestrawności, braku apetytu i jako środek odrobaczający, zwłaszcza u dzieci — dawniej podawany z miodem, by ukryć gorycz. W Polsce nie występuje dziko; pochodzi prawdopodobnie z Azji Zachodniej i południowo-wschodniej Europy, u nas rośnie tylko w uprawie i jest w pełni mrozoodporny.

Wygląd

Półkrzew wysokości 60–130 cm, o gęstym, krzaczastym pokroju, zdrewniały i brunatny u podstawy, w górnej części zielny. Pędy liczne, wzniesione, silnie rozgałęzione, w górze zielone i miękko owłosione, szaro-zielone. Liście skrętoległe, dwu- do trójkrotnie pierzastodzielne, o odcinkach ostatniego rzędu bardzo wąskich, nitkowatych do równowąskich — całość sprawia wrażenie delikatnej, koronkowej, szarozielonej lub siwozielonej. Po roztarciu wydzielają silny, świeży, cytrynowo-kamforowy zapach — najpewniejsza cecha rozpoznawcza. Kwiatostan wiechowaty, luźny, złożony z licznych, bardzo drobnych (2–3 mm), kulistych lub półkulistych koszyczków barwy bladożółtej do żółtozielonej, zwieszających się na krótkich szypułkach; kwiaty wyłącznie rurkowate, brak kwiatów języczkowatych. W warunkach polskich roślina kwitnie skąpo lub wcale — nie zawiązuje zwykle nasion, co jest normą i nie oznacza choroby. Owoc to drobna, naga niełupka. Kłącze zdrewniałe, silnie rozgałęzione, wydające liczne odrosty.

Gdzie rośnie

W Polsce gatunek obcy, w naturze niewystępujący — spotykany wyłącznie w uprawie i sporadycznie dziczejący w pobliżu starych siedlisk ludzkich, na przychaciach, ruderaliach, przy opuszczonych gospodarstwach, na przykościelnych zieleńcach i starych cmentarzach, gdzie potrafi przetrwać dziesięciolecia. Naturalny zasięg obejmuje prawdopodobnie zachodnią Azję i południowo-wschodnią Europę; do Europy Środkowej sprowadzony jako roślina użytkowa i ozdobna, uprawiany od średniowiecza (wymieniany w kapitularzach Karola Wielkiego). Surowiec zielarski pochodzi wyłącznie z upraw ogrodowych.

Warunki

Stanowisko słoneczne, ciepłe i osłonięte — w cieniu traci aromat i wyleguje się. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, raczej lekka, piaszczysto-gliniasta, dobrze zdrenowana; odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH ok. 6,5–7,5). Nie znosi gleb ciężkich, zimnych i podmokłych — w mokrej ziemi gnije korona i przemarza. Mrozoodporny w całej Polsce (w ostrzejsze zimy pędy przemarzają, ale roślina odbija od podstawy — dlatego wiosną skraca się pędy o połowę, co dodatkowo zagęszcza krzew). Rozmnażany przez sadzonki zielne latem, odkłady i podział karpy (nie z nasion — u nas ich nie zawiązuje). Sadzić z dala od rabat warzywnych — silnie działające olejki i laktony hamują wzrost sąsiednich roślin. Nie zbierać z krzewów rosnących przy ruchliwych drogach i śmietniskach.

Surowiec

ziele (Abrotani herba) — ulistnione wierzchołki pędów, zbierane przed lub w początkach kwitnienia; rzadziej sam liść (Abrotani folium)

Termin zbioru

Ziele — od lipca do września, tuż przed kwitnieniem lub w jego początkach, gdy zawartość olejku i goryczy jest najwyższa. Ścinać ulistnione wierzchołki pędów o długości 15–25 cm, wyłącznie zielne, niezdrewniałe — pędów zdrewniałych nie zbierać. Zbierać w słoneczny, suchy dzień, po obeschnięciu rosy, przed południem, gdy stężenie olejku eterycznego jest największe. Liście do celów kulinarnych i do naparów można zbierać sukcesywnie od maja. Nie ścinać krzewu do samej ziemi jesienią — pozostawić pędy jako ochronę zimową i skrócić dopiero wiosną.

Skład chemiczny

Olejek eteryczny (główny nośnik zapachu i działania, zawiera m.in. absyntol i inne monoterpeny, w niektórych chemotypach obecne są niewielkie ilości tujonu — zawartość zmienna zależnie od pochodzenia i pory zbioru), gorycze — laktony seskwiterpenowe (m.in. abrotanina), garbniki, kwasy fenolowe, flawonoidy, kumaryny, alkaloidy w niewielkich ilościach, żywice, sole mineralne. Skład ilościowy silnie zależy od chemotypu i stanowiska — nie należy przyjmować za pewnik konkretnych wartości procentowych podawanych dla surowca handlowego.

Właściwości

• Gorycze pobudzają wydzielanie śliny, soku żołądkowego i trzustkowego oraz żółci — surowiec działa więc pobudzająco na apetyt (amarum aromaticum), żółciopędnie i żółciotwórczo, poprawia trawienie tłuszczów, łagodzi wzdęcia i uczucie pełności. Olejek eteryczny wykazuje działanie wiatropędne, rozkurczowe na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego oraz przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Tradycyjnie stosowany jako środek przeciwrobaczy (przeciw owsikom i glistom), zwłaszcza w postaci podawanej dzieciom z miodem — dziś to zastosowanie ma znaczenie głównie historyczne, bo dysponujemy skuteczniejszymi i bezpieczniejszymi lekami. W lecznictwie ludowym stosowany też moczopędnie, napotnie i przy zaburzeniach miesiączkowania (działanie emmenagogiczne). Zewnętrznie: napar do przemywań i okładów przy trudno gojących się ranach, do płukania włosów, a gałązki jako naturalny środek odstraszający mole i owady (stąd francuska nazwa „garderobe”). W kuchni świeże liście, w bardzo małych ilościach, jako gorzko-cytrynowa przyprawa do tłustych mięs.

Zastosowanie

Napar: 1 łyżeczka (nie więcej) rozdrobnionego suszonego ziela na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut pod przykryciem, przecedzić. Pić po pół szklanki 2 razy dziennie, na 20–30 minut przed posiłkiem (pobudzenie apetytu i żółci) lub po posiłku (wzdęcia, niestrawność). Napar jest bardzo gorzki — dla poprawy smaku dodać miodu lub połączyć z miętą i melisą. Nalewka: ziele zalać alkoholem 40–45%, macerować 2 tygodnie, przecedzić; stosować 20–30 kropli w wodzie przed posiłkiem. Kuracji nie prowadzić dłużej niż 2–3 tygodnie bez przerwy — obecność tujonu w niektórych chemotypach wyklucza długotrwałe stosowanie. Nie stosować olejku eterycznego doustnie ani nie zwiększać dawek ziela „na skuteczność” — surowiec jest silnie działający, a przekroczenie dawki daje objawy neurotoksyczne. Zewnętrznie: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę) do przemywań i okładów. Do walki z molami: suszone gałązki w woreczkach płóciennych w szafie.

Uwagi dla zielarza

Ziele suszyć wyłącznie w cieniu i przewiewie, w temperaturze nie wyższej niż 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek eteryczny i surowiec traci to, co w nim najcenniejsze: aromat i gorycz. Suszyć luźno rozłożone lub w małych pęczkach zawieszonych wierzchołkami w dół. Dobry surowiec zachowuje szarozieloną barwę i wyraźny, cytrynowo-korzenny zapach po roztarciu w palcach; brak zapachu = surowiec bezwartościowy, niezależnie od tego, jak ładnie wygląda. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, do 12 miesięcy — potem aromat zanika. Łączy się dobrze z miętą i melisą (poprawa smaku, wzdęcia), z mniszkiem i dziurawcem (wątroba, żółć), z krwawnikiem i rumiankiem (trawienie). Boże drzewko odróżnisz od piołunu (Artemisia absinthium) po zapachu — piołun pachnie ostro, gorzko i kamforowo, boże drzewko cytrynowo i świeżo; ponadto piołun ma liście szeroko pierzastodzielne o tępych odcinkach i srebrzysty, jedwabisty kutner po obu stronach, a boże drzewko liście nitkowato podzielone i pęd drzewiejący u nasady. Od bylicy pospolitej odróżnia je zapach oraz spód liścia (u bylicy pospolitej biało kutnerowaty, kontrastujący z ciemnozieloną górą). Typowe błędy: suszenie w słońcu, zbiór zdrewniałych pędów, zbyt długie kuracje i przekraczanie dawek.

Przeciwwskazania