Bylica roczna

Opis

Bylica roczna to gatunek obcy, zawleczony do Europy z Azji, w Polsce spotykany jako efemeryd i coraz częściej uprawiany. Jej znaczenie w medycynie światowej jest ogromne: z ziela izoluje się artemizyninę, lakton seskwiterpenowy będący podstawą standardowej terapii malarii zalecanej przez WHO. W ziołolecznictwie europejskim surowiec jest stosunkowo nowy i wciąż budzi kontrowersje — WHO wprost odradza samodzielne stosowanie naparów z ziela zamiast leków przeciwmalarycznych, bo prowadzi to do lekooporności pasożyta. Roślina jest bardzo aromatyczna, o zapachu słodko-kamforowym, wyraźnie odmiennym od gorzkiego piołunu. Traktować ją należy jako surowiec silnie działający, a nie jako zwykłe zioło do herbatki.

Wygląd

Roślina jednoroczna o wysokości 50–200 cm, w dobrych warunkach dorastająca do 2,5 m, o pokroju piramidalnym, silnie i gęsto rozgałęzionym od nasady. Łodyga wzniesiona, obła, bruzdowana, naga lub prawie naga, często brunatnofioletowo nabiegła. Liście jasnozielone, delikatne, koronkowe, dwu- do trójkrotnie pierzastosieczne, o bardzo wąskich, nitkowatych ostatecznych odcinkach — całość sprawia wrażenie pierzastej, ażurowej koronki; obie strony blaszki są niemal nagie, bez filcowatego kutneru, co odróżnia gatunek od bylicy pospolitej i piołunu. Cała roślina po roztarciu wydziela intensywny, słodko-kamforowy, cytrusowo-korzenny zapach. Kwiatostan to bardzo obfita, luźna, rozpierzchła wiecha złożona z drobnych, kulistych, zwisających lub odstających koszyczków o średnicy 2–3 mm, barwy jasnożółtej lub zielonkawożółtej, zawierających wyłącznie kwiaty rurkowate. Owoc to bardzo drobna, gładka niełupka bez puchu kielichowego. Korzeń palowy, słabo rozwinięty, płytki.

Gdzie rośnie

Gatunek obcego pochodzenia — ojczyzną są umiarkowane i ciepłe rejony Azji (Chiny, Wietnam, południowa Syberia). W Polsce nie jest rodzimy: występuje jako efemeryd i przejściowo dziczejący uciekinier z upraw, notowany na terenach ruderalnych, przy portach, bocznicach kolejowych, na wysypiskach i nasypach, głównie w cieplejszych rejonach kraju i w miastach. Surowiec farmaceutyczny sprowadzany jest przede wszystkim z Chin i Wietnamu, a w Europie z upraw plantacyjnych; w Polsce roślina bywa uprawiana w ogrodach zielarskich i na niewielkich plantacjach.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne i ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów. Gleba przepuszczalna, próchniczna, umiarkowanie żyzna, świeża, dobrze zdrenowana — na glebach ciężkich i zalewanych roślina gnije. Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,0–7,5). Jako roślina jednoroczna nie wymaga mrozoodporności, ale młode siewki są wrażliwe na przymrozki wiosenne — wysiewać po połowie maja lub przygotować rozsadę pod osłonami. Zawartość artemizyniny silnie zależy od nasłonecznienia, temperatury i genotypu, dlatego surowiec z polskich upraw jest zwykle uboższy niż azjatycki. Nie zbierać roślin dziczejących z bocznic kolejowych, wysypisk i terenów przemysłowych — czyli z typowych stanowisk zawleczenia.

Surowiec

ziele (Artemisiae annuae herba) — liście i kwitnące szczyty pędów; surowiec do izolacji artemizyniny

Termin zbioru

Ziele — od sierpnia do początku października, w fazie tuż przed pełnią kwitnienia i na jej początku, gdy zawartość artemizyniny w liściach jest najwyższa; po zawiązaniu nasion gwałtownie spada. Ścinać całe pędy nad ziemią w suchy, słoneczny dzień w godzinach przedpołudniowych, po obeschnięciu rosy. Najcenniejsze są liście — po wysuszeniu ziele omłócić i oddzielić liście od zdrewniałych łodyg, które są niemal pozbawione substancji czynnych. Nasiona — w październiku, z dolnych, najwcześniej dojrzewających koszyczków.

Skład chemiczny

Laktony seskwiterpenowe z ugrupowaniem nadtlenkowym: artemizynina (związek wiodący, o unikatowym mostku endonadtlenkowym) oraz jej pochodne i prekursory — kwas artemizynowy, arteanuina B, dihydroartemizynina. Olejek eteryczny o składzie zdominowanym przez kamforę, artemizja-keton, 1,8-cyneol, germakren D i pineny — odpowiada za charakterystyczny słodko-kamforowy zapach. Ponadto flawonoidy (m.in. kazimowa grupa metoksyflawonów: artemetyna, kaztycyna, chryzosplenol), kumaryny, kwasy fenolowe, garbniki. Zawartość artemizyniny w suszu waha się bardzo szeroko zależnie od chemotypu, klimatu i terminu zbioru — w surowcu z polskich upraw bywa marginalna.

Właściwości

• Artemizynina i jej półsyntetyczne pochodne (artesunat, artemeter) mają udokumentowane, silne działanie przeciwpierwotniakowe — są podstawą terapii skojarzonych ACT stosowanych w malarii i zalecanych przez WHO. Ziele wykazuje ponadto działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, a jako gorycz aromatyczna — pobudzające wydzielanie soków trawiennych i wiatropędne. W medycynie chińskiej qinghao stosowano tradycyjnie w gorączkach przerywanych. Podkreślić trzeba, że działanie przeciwmalaryczne dotyczy WYIZOLOWANEJ i standaryzowanej artemizyniny w preparacie leczniczym, a nie naparu z ziela — stężenie substancji czynnej w herbatce jest niskie, niepowtarzalne i subterapeutyczne.

Zastosowanie

Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego leczenia chorób. Artemizynina i jej pochodne występują wyłącznie jako leki apteczne wydawane z przepisu lekarza i tylko w tej postaci mają zastosowanie w malarii; WHO jednoznacznie odradza stosowanie naparów, wyciągów domowych i suszonego ziela zamiast leków, ponieważ subterapeutyczne dawki artemizyniny wywołują lekooporność zarodźca malarii i mogą pozbawić skuteczności całą grupę leków. W praktyce zielarskiej w Polsce ziele bywa używane wyłącznie jako łagodna gorycz aromatyczna i przyprawa: napar z 1 łyżeczki suszonych liści na szklankę wrzątku, parzony 10 minut pod przykryciem, pity krótkotrwale przed posiłkiem w zaburzeniach trawienia. Nie stosować przewlekle, nie zwiększać dawek, nie stosować u dzieci i nie traktować jako leku. Każde zastosowanie o intencji leczniczej wymaga konsultacji lekarskiej.

Uwagi dla zielarza

Suszyć wyłącznie w cieniu, w przewiewie, w temperaturze nieprzekraczającej 35–40 °C — artemizynina i olejek są wrażliwe na wysoką temperaturę i światło; suszenie na słońcu niszczy surowiec. Susz rozkładać cienką warstwą lub wiązać w luźne pęczki kwiatostanem w dół. Po wysuszeniu oddzielić liście od łodyg: liście stanowią właściwy surowiec, zdrewniałe pędy to balast. Dobry surowiec ma barwę szarozieloną, jest kruchy i po roztarciu wydziela silny, słodko-kamforowy zapach; brunatna, bezwonna masa jest bezwartościowa. Przechowywać maksymalnie 12 miesięcy w szczelnych, nieprzezroczystych pojemnikach, w chłodzie — surowiec traci aktywność szybciej niż typowe zioła. Rozróżnienie od gatunków pokrewnych: bylica roczna ma liście koronkowe, niemal nagie i jasnozielone oraz słodko-kamforowy zapach; piołun (A. absinthium) jest srebrzysto owłosiony i intensywnie gorzki; bylica pospolita (A. vulgaris) ma spód liścia biało-filcowaty. Uwaga na surowiec z importu — jakość i zawartość artemizyniny bywają skrajnie zróżnicowane, a w handlu internetowym pojawiają się preparaty z bezpodstawnymi obietnicami leczniczymi.

Przeciwwskazania