Catuaba

Opis

Catuaba to nazwa handlowa okrywająca w rzeczywistości korę kilku różnych brazylijskich drzew — najczęściej Trichilia catigua z rodziny meliowatych i Erythroxylum vaccinifolium z rodziny krasnodrzewowatych. Kora jest w Brazylii jednym z najpopularniejszych surowców ludowych: klasyczny tonik na osłabienie, wyczerpanie nerwowe i spadek libido, sprzedawany w postaci nalewki w każdej aptece ziołowej. W zielarstwie europejskim to surowiec egzotyczny i rzadki, o skromnej dokumentacji naukowej, za to obłożony bardzo dużą warstwą marketingu. Kupując catuabę, w pierwszej kolejności trzeba ustalić, z jakiego gatunku pochodzi — bo pod jedną nazwą kryje się kilka roślin o różnym składzie.

Wygląd

Drzewo lub duży krzew wysokości 3–10 m (w sprzyjających warunkach do kilkunastu), o gęstej, rozłożystej koronie. Kora szarobrunatna do czerwonawobrunatnej, u starszych okazów spękana i łuszcząca się podłużnymi płatami; wewnętrzna warstwa kory jest czerwonawa i ma wyraźnie gorzki, ściągający smak — to podstawowa cecha diagnostyczna surowca. Liście skrętoległe, złożone, nieparzystopierzaste, z 3–7 listkami; listki eliptyczne do odwrotnie jajowatych (4–12 cm), skórzaste, całobrzegie, o wierzchołku tępym lub krótko zaostrzonym i wyraźnym, pierzastym użyłkowaniu z zagłębionym nerwem głównym; wierzch ciemnozielony, lśniący, spód jaśniejszy, delikatnie owłosiony. Ogonek liściowy i oś liścia często delikatnie oskrzydlone. Kwiaty drobne (kilka milimetrów), zielonkawobiałe do kremowych, pachnące, pięciokrotne, zebrane w wiechowate lub gronowe kwiatostany wyrastające w kątach liści (nie w baldachach ani koszyczkach); pręciki zrośnięte nitkami w rurkę — cecha typowa dla rodziny meliowatych. Owoc to podłużna, skórzasta torebka (ok. 1–2 cm), otwierająca się 2–3 klapami i odsłaniająca nasiona otoczone jaskrawą, czerwoną lub pomarańczową osnówką (arillus) — bardzo charakterystyczny, dobrze widoczny element. Korzeń palowy z licznymi rozgałęzieniami.

Gdzie rośnie

Gatunek nie występuje w Polsce. Rodzimy dla Brazylii (zwłaszcza stanów Minas Gerais, Bahia, Goiás, São Paulo, ale też Amazonii), a także Paragwaju, Argentyny i Boliwii. Rośnie w wilgotnych lasach atlantyckich (mata atlântica), w lasach galeriowych wzdłuż rzek, na obrzeżach cerrado i w wilgotnych zaroślach, na glebach próchnicznych, przepuszczalnych, w niższych położeniach. Do Polski surowiec importowany jest z Brazylii — najczęściej jako suszona, rozdrobniona kora lub gotowe wyciągi i nalewki. Znaczna część zbioru pochodzi ze stanowisk naturalnych, co przy rosnącym popycie budzi obawy o presję na dzikie populacje; upraw plantacyjnych jest niewiele.

Warunki

W Polsce nie do uprawy w gruncie — drzewo tropikalne, całkowicie nieodporne na mróz (strefa 10–11), zamiera już przy temperaturach bliskich zeru. Możliwa wyłącznie uprawa szklarniowa lub kadziowa jako roślina kolekcjonerska. Stanowisko ciepłe, jasne, ale bez ostrego, południowego słońca — w naturze rośnie w warstwie podszytu, więc znosi półcień. Podłoże żyzne, próchniczne, przepuszczalne, stale lekko wilgotne, o odczynie kwaśnym do lekko kwaśnego (pH 5,0–6,5). Wymaga wysokiej wilgotności powietrza; nie znosi przesuszenia bryły korzeniowej ani suchego powietrza mieszkań. Rośnie powoli, a kora nadaje się do zbioru dopiero z drzew kilkuletnich. W praktyce: surowiec wyłącznie z importu — nie ma sensu próbować pozyskiwać go samodzielnie.

Surowiec

kora pnia i gałęzi (Trichiliae catiguae cortex, w handlu: „kora catuaba”); w Brazylii wykorzystuje się także korzeń. W handlu tą samą nazwą bywa oznaczana kora Erythroxylum vaccinifolium — to inny gatunek o innym składzie

Termin zbioru

Kora — surowiec podstawowy. W Brazylii pozyskuje się ją przez cały rok, ale najlepszy surowiec daje zbiór w porze suchej (mniej więcej maj–wrzesień), gdy kora łatwiej odchodzi od drewna, a zawartość garbników i związków fenolowych jest wyższa; kora zbierana w porze deszczowej gorzej schnie i łatwo pleśnieje. Zbiór prowadzi się z gałęzi i z fragmentów pnia — korę zdziera się pasami, nigdy pierścieniowo dookoła pnia, bo to zabija drzewo (zbiór obrączkowy to najczęstszy błąd nieodpowiedzialnych zbieraczy i główna przyczyna przetrzebienia stanowisk). Świeżo zdjętą korę tnie się na kawałki i suszy. Korzeń, jeśli pozyskiwany, wykopuje się z drzew starszych, również w porze suchej.

Skład chemiczny

Kora Trichilia catigua zawiera przede wszystkim związki fenolowe: flawan-3-ole i ich pochodne (katechina, epikatechina, procyjanidyny — polimery odpowiadające za ściągający smak), flawonoidy, kwasy fenolowe, garbniki skondensowane. Ponadto opisano cinchonainy (cynchonainy Ia, Ib — związki fenylopropanoidowo-flawonoidowe uważane za jedne z ważniejszych dla działania), alkaloidy w niewielkich ilościach, fitosterole, olejek eteryczny, żywice, cukry i tzw. limonoidy typowe dla rodziny meliowatych. Uwaga: skład zależy od gatunku — kora Erythroxylum vaccinifolium, sprzedawana pod tą samą nazwą handlowej „catuaby”, zawiera zupełnie inne związki, m.in. alkaloidy tropanowe (katuabiny). To dwa różne surowce i nie należy ich mylić. Nie ma wiarygodnych, standaryzowanych danych ilościowych dla handlowych partii catuaby — deklaracje procentowe na etykietach suplementów należy traktować z rezerwą.

Właściwości

• Tonik nerwowy i surowiec adaptogenny w tradycji brazylijskiej — stosowany przy przemęczeniu, osłabieniu, wyczerpaniu psychicznym i obniżeniu nastroju. Najbardziej znane zastosowanie to działanie afrodyzjakalne i wspierające funkcje seksualne u mężczyzn (przy libido i zaburzeniach erekcji o podłożu czynnościowym); mechanizm łączy się z wpływem na neuroprzekaźnictwo dopaminergiczne i serotoninergiczne oraz z działaniem naczyniowym, jednak dowody kliniczne u ludzi są skąpe i pochodzą głównie z badań na preparatach złożonych. Ponadto opisywano działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne, neuroprotekcyjne, przeciwbakteryjne, przeciwdepresyjne (badania przedkliniczne) i ściągające (garbniki). Catuaba nie działa hormonalnie — nie podnosi poziomu testosteronu i nie jest środkiem anabolicznym, wbrew deklaracjom części suplementów.

Zastosowanie

Odwar z kory (postać tradycyjna): 1 łyżka rozdrobnionej kory na 300 ml wody, gotować pod przykryciem 10–15 minut, odstawić 15 minut, pić 1–2 razy dziennie po pół szklanki. Kora jest twarda i drewnista — sam napar z wrzątku wydobywa z niej niewiele, dlatego stosuje się odwar, nie napar. Nalewka (najpopularniejsza postać w Brazylii): rozdrobniona kora zalana alkoholem 40–50% w proporcji 1:5, macerowana 3–4 tygodnie, wstrząsana co kilka dni; stosuje się kilka mililitrów 1–2 razy dziennie w wodzie. Standaryzowane wyciągi — dawkować wyłącznie zgodnie z zaleceniem producenta. Catuaba działa łagodnie i stopniowo; efektu nie należy spodziewać się po pojedynczej dawce — kuracja trwa kilka tygodni, po czym robi się przerwę. W Brazylii tradycyjnie łączy się ją z korą muira puama, z guaraną (na energię) i z żeń-szeniem. Nie stosować przewlekle bez przerw. Ze względu na niepewny status taksonomiczny surowca handlowego nie podaje się jednej uniwersalnej dawki — zaczynać ostrożnie, od małych ilości.

Uwagi dla zielarza

Korę suszyć w cieniu i przewiewie lub w suszarce do 45 °C, w cienkiej warstwie — świeża jest wilgotna i łatwo pleśnieje. Dobry surowiec to kawałki kory brunatnej z zewnątrz, czerwonawej lub rdzawej po stronie wewnętrznej, twarde, łamiące się z trzaskiem, o słabym, korzenno-drzewnym zapachu i wyraźnie gorzkim, ściągającym smaku — brak goryczy i cierpkości oznacza surowiec wypłukany lub sfałszowany. Kora spleśniała, o zapachu stęchlizny lub zbutwiała — do wyrzucenia. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach do 2 lat. Największa pułapka tego surowca to jego tożsamość: „catuaba” to nazwa handlowa, nie botaniczna, i w Brazylii bywa nadawana korze co najmniej kilku niespokrewnionych drzew (Trichilia catigua, Erythroxylum vaccinifolium, Anemopaegma arvense, Micropholis caudata, Tetragastris i in.). Partie sprzedawane w Europie bardzo często nie mają podanego gatunku — kupuj wyłącznie tam, gdzie na opakowaniu widnieje nazwa łacińska, i wiedz, którą catuabę kupujesz, bo działanie i bezpieczeństwo są różne. Do rozdrabniania twardej kory potrzebny jest młynek do surowców drzewnych — nie mielić w młynku do kawy. Wybieraj dostawców deklarujących zbiór zrównoważony (bez obrączkowania drzew).

Przeciwwskazania