Chaber driakiewnik

Opis

Chaber driakiewnik to największy z krajowych chabrów — sztywna, wysoka bylina suchych, wapiennych muraw i nasłonecznionych skarp. Jego ludowa nazwa nawiązuje do driakwi, dawnej uniwersalnej odtrutki, co dobrze oddaje typ dawnych zastosowań: był lekiem od wszystkiego, czyli w praktyce lekiem o umiarkowanym i niespecyficznym działaniu. Współczesne zielarstwo traktuje go jako surowiec drugorzędny, o działaniu ściągającym, moczopędnym i słabo gorzkim, stosowany raczej pomocniczo niż samodzielnie. Nie należy przypisywać mu właściwości, których nie udokumentowano — jego wartość jest przede wszystkim tradycyjna i uzupełniająca. Roślina ma za to duże znaczenie przyrodnicze jako roślina miododajna i pyłkodajna muraw kserotermicznych.

Wygląd

Bylina o wysokości 30–120 cm, znacznie tęższa i sztywniejsza od pozostałych krajowych chabrów, o wzniesionej, bruzdowanej, szorstko owłosionej łodydze rozgałęzionej w górnej części. Liście skrętoległe, ciemnozielone, szorstkie w dotyku, wyraźnie PIERZASTODZIELNE do pierzastosiecznych, o odcinkach lancetowatych, zaostrzonych i często dodatkowo ząbkowanych — to główna cecha odróżniająca od chabra łąkowego, który ma liście całobrzegie lub tylko lekko wcinane. Kwiatostan to pojedynczy, duży koszyczek na końcu pędu, o średnicy 3–6 cm (największy wśród polskich chabrów), o okrywie kulistej lub jajowatej; łuski okrywy zielone, z wyraźnym, ciemnobrunatnym lub czarniawym, grzebieniasto orzęsionym przydatkiem na szczycie, układającym się w regularną, siateczkową „kratkę” — cecha diagnostyczna gatunku. Kwiaty rurkowate, purpurowe do różowofioletowych; brzeżne wyraźnie powiększone, płonne, promieniście rozpostarte i głęboko wcinane, środkowe drobniejsze i płodne. Owoc to niełupka z puchem kielichowym złożonym z sztywnych szczecinek. Organ podziemny: gruby, drewniejący, wrzecionowaty korzeń palowy, sięgający głęboko, oraz krótkie kłącze.

Gdzie rośnie

Gatunek rodzimy, w Polsce dość pospolity na niżu i pogórzu, częstszy w pasie wyżyn (Wyżyna Lubelska, Małopolska, Kielecko-Sandomierska) i w rejonach wapiennych, rzadszy na północy i zachodzie. Rośnie na murawach kserotermicznych i ciepłolubnych, suchych łąkach, słonecznych skarpach i zboczach, na miedzach, przydrożach, nasypach kolejowych, w widnych zaroślach i na skrajach lasów. Wyraźnie preferuje podłoża zasobne w wapń i miejsca nasłonecznione. Nie jest w Polsce gatunkiem chronionym, ale jego siedliska — murawy kserotermiczne — należą do zanikających.

Warunki

Stanowisko wybitnie słoneczne, ciepłe i suche. Gleba przepuszczalna, gliniasto-kamienista, lessowa lub rędzinowa, umiarkowanie żyzna do ubogiej, sucha do świeżej; roślina bardzo źle znosi glebę wilgotną i zbitą. Odczyn obojętny do zasadowego (pH 6,5–8,0) — gatunek wapieniolubny, na glebach kwaśnych praktycznie nie występuje. Bardzo odporny na suszę dzięki głębokiemu korzeniowi palowemu i w pełni mrozoodporny w warunkach polskich. W ogrodzie łatwy w uprawie na rabatach suchych i w ogrodach naturalistycznych, ceniony jako roślina miododajna. Nie zbierać z nasypów kolejowych, poboczy dróg i skarp przydrożnych, czyli z siedlisk, na których rośnie szczególnie chętnie — surowiec kumuluje zanieczyszczenia; wybierać murawy i miedze z dala od ruchu.

Surowiec

ziele i koszyczki kwiatowe (Centaureae scabiosae herba et flos), rzadziej korzeń (Centaureae scabiosae radix); surowiec o znaczeniu głównie ludowym, nieujęty w farmakopeach

Termin zbioru

Ziele i koszyczki — od lipca do września, w pełni kwitnienia; ścinać górne, kwitnące części pędów (20–30 cm) wraz z koszyczkami, odrzucając zdrewniałe dolne łodygi. Same koszyczki zbierać świeżo rozwinięte, przed opadnięciem kwiatów brzeżnych. Zbierać w suchy, słoneczny dzień, po obeschnięciu rosy. Korzeń — jesienią (wrzesień–październik), po zakończeniu wegetacji, lub bardzo wczesną wiosną (kwiecień), z roślin kilkuletnich; wykopywać szpadlem, bo korzeń sięga głęboko i jest twardy, oczyścić z ziemi, umyć, grubsze części przekroić wzdłuż i pokrajać na kawałki przed suszeniem.

Skład chemiczny

Laktony seskwiterpenowe o gorzkim smaku (cnicyna i związki pokrewne z grupy gwajanolidów), flawonoidy (apigenina, luteolina, kwercetyna i ich glikozydy, centaureina), garbniki, kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy), kumaryny, śluzy, poliacetyleny, sole mineralne. Korzeń dodatkowo zasobny w garbniki, żywice, inulinę i związki gorzkie. Skład chemiczny gatunku jest przebadany znacznie słabiej niż u chabra bławatka — nie należy podawać precyzyjnych zawartości procentowych, bo dane są fragmentaryczne.

Właściwości

• Działanie ściągające (garbniki), łagodnie moczopędne (flawonoidy i sole potasu), słabo gorzkie i pobudzające wydzielanie soków trawiennych (laktony seskwiterpenowe), przeciwzapalne, słabo przeciwbakteryjne. W medycynie ludowej ziele i korzeń stosowano jako środek żółciopędny i wzmacniający trawienie, w nieżytach żołądka i jelit, w biegunkach (działanie zapierające garbników), a zewnętrznie — w postaci okładów i przemywań — na trudno gojące się rany, owrzodzenia, wypryski, świąd i stany zapalne skóry oraz do płukania jamy ustnej i gardła. Bywał też stosowany jako środek napotny i „oczyszczający krew”, ale to typ zastosowania tradycyjnego, którego nie potwierdzają współczesne badania. Uczciwie: chaber driakiewnik nie ma udokumentowanego, silnego działania farmakologicznego i nie jest surowcem farmakopealnym; w zielarstwie pełni funkcję surowca pomocniczego i ludowego. Duże znaczenie jako roślina pożytkowa dla owadów zapylających.

Zastosowanie

Napar z ziela i koszyczków: 1 łyżka rozdrobnionego suszu na szklankę wrzątku, parzyć 15 minut pod przykryciem, pić pół szklanki 2 razy dziennie, pomocniczo przy zaburzeniach trawienia i jako łagodny środek moczopędny; zwykle w mieszance z innymi ziołami. Odwar z korzenia: 1 łyżeczka rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotować 5–10 minut pod przykryciem, odstawić na 15 minut, pić pół szklanki 2 razy dziennie (ściągająco, przy nieżytach jelit). Zewnętrznie: mocniejszy odwar (2 łyżki suszu na szklankę wody) do okładów na trudno gojące się rany, owrzodzenia, zmiany zapalne skóry oraz do płukania jamy ustnej i gardła 2–3 razy dziennie. Stosować krótkotrwale, kuracja 1–2 tygodnie. Ze względu na ograniczoną dokumentację nie zastępować nim leczenia ani sprawdzonych surowców o udokumentowanym działaniu.

Uwagi dla zielarza

Ziele suszyć w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 40 °C, rozłożone cienką warstwą lub w luźnych pęczkach kwiatostanem w dół. Korzeń, ze względu na twardość i grubość, przed suszeniem koniecznie pokroić — cały wysycha nierównomiernie i pleśnieje w środku; suszyć w temperaturze do 50 °C, aż stanie się kruchy i będzie się łamał z trzaskiem. Przechowywać do 12 miesięcy (korzeń do 2 lat) w szczelnych, ciemnych naczyniach. Rozróżnienie od gatunków mylonych jest kluczowe, bo trzy krajowe chabry często rosną obok siebie: driakiewnik ma liście PIERZASTODZIELNE i szorstkie, koszyczki największe (3–6 cm), a łuski okrywy z czarniawym, grzebieniastym przydatkiem tworzącym siateczkę; chaber łąkowy (C. jacea) ma liście CAŁOBRZEGIE lub lekko ząbkowane, mniejsze koszyczki i jasnobrunatne, błoniaste, postrzępione przydatki łusek; chaber bławatek (C. cyanus) to jednoroczny chwast polny o wąskich, sinych liściach i niebieskich koszyczkach. Typowy błąd: mieszanie surowca driakiewnika z chabrem łąkowym — ich zastosowanie ludowe jest zbliżone, ale surowiec powinien być jednorodny. Drugi błąd: zbieranie zdrewniałych łodyg, które są bezwartościowym balastem.

Przeciwwskazania