Cinchona officinalis
Południowoamerykańskie drzewo, którego gorzka kora jest źródłem chininy — klasyczny surowiec przeciwgorączkowy i najsilniejsza znana amarum.
Chinowiec to wiecznie zielone drzewo z rodziny marzanowatych, pochodzące z wilgotnych lasów górskich wschodnich stoków Andów. Jego kora zawiera alkaloidy chinolinowe, przede wszystkim chininę — substancję, która przez trzysta lat była jedynym skutecznym lekiem przeciw malarii i która ukształtowała historię medycyny kolonialnej. W dzisiejszym zielarstwie kora chinowa jest przede wszystkim surowcem goryczowym o wyjątkowej sile i składnikiem toników oraz aperitifów. Ze względu na alkaloidy jest to surowiec silnie działający, w wielu krajach dostępny wyłącznie w obrocie aptecznym i w ściśle ograniczonych stężeniach.
Wiecznie zielone drzewo wysokości 5–15 m, w warunkach naturalnych czasem wyższe, o gęstej, zaokrąglonej koronie. Liście naprzeciwległe, całobrzegie, eliptyczne do jajowatych, skórzaste, długości kilkunastu centymetrów, o wyraźnym pierzastym użyłkowaniu i często czerwonawo nabiegłych nerwach; u nasady ogonków przylistki międzyogonkowe — cecha diagnostyczna rodziny marzanowatych. Łodyga o korze szarobrunatnej, na młodszych gałęziach gładkiej, na starszych spękanej i łuszczącej się płatami; wewnętrzna strona kory rdzawoczerwona do cynamonowej, o silnie gorzkim smaku. Kwiatostan wiechowaty, szczytowy, złożony z licznych drobnych kwiatów; korona rurkowata, pięciopłatkowa, różowa do czerwonawej, o brzegach płatków wyraźnie orzęsionych białymi włoskami — najbardziej charakterystyczna cecha rozpoznawcza. Owoc to podłużna, dwukomorowa torebka pękająca od podstawy, zawierająca liczne drobne, oskrzydlone nasiona. System korzeniowy palowy z rozbudowanymi korzeniami bocznymi.
Gatunek pochodzi z wilgotnych, mglistych lasów górskich Andów — Peru, Ekwadoru, Boliwii i Kolumbii, z wysokości 1000–3000 m n.p.m. Nie występuje w Polsce ani w Europie w stanie dzikim i nie ma szans przezimować w gruncie. Uprawiany plantacyjnie w Indonezji (Jawa), Indiach, Sri Lance oraz w Afryce (Kongo, Rwanda, Kamerun) — to stamtąd pochodzi większość surowca handlowego. Do Polski trafia wyłącznie jako suszona kora rozdrobniona lub w postaci gotowych preparatów i wyciągów.
Roślina strefy tropikalnej górskiej: wymaga stałej wysokiej wilgotności powietrza, temperatur w zakresie kilkunastu–dwudziestu kilku stopni bez przymrozków, gleby żyznej, przepuszczalnej, próchnicznej i kwaśnej (pH ok. 4,5–6,0). Całkowicie nieodporna na mróz — w Polsce nie do uprawy nawet w tunelu; w kolekcjach szklarniowych trzymana jako roślina ozdobna, nie surowcowa. Surowca nie pozyskuje się w Polsce, więc pytanie o miejsca zbioru nie występuje — kupując, unikać kory o nieznanym pochodzeniu, bez deklaracji zawartości alkaloidów.
kora pnia i gałęzi (Cinchonae cortex), z niej pozyskiwana chinina i chinidyna (surowiec farmaceutyczny)
Kora — na plantacjach zbierana z drzew 6–12-letnich, w porze suchej, gdy zawartość alkaloidów jest najwyższa. Stosuje się dwie metody: okorowanie ścinanego drzewa (kora pnia, najbogatsza) lub tzw. mossing — nacinanie i zdejmowanie pasów kory z żywego drzewa, po czym ranę osłania się mchem, a odrastająca kora regeneracyjna jest jeszcze zasobniejsza w alkaloidy. Zebraną korę suszy się na słońcu lub w suszarniach, aż zwinie się w charakterystyczne rurki. W Polsce zbiór nie występuje — surowiec wyłącznie z importu.
Alkaloidy chinolinowe — grupa kilkudziesięciu związków, z których najważniejsze to chinina, chinidyna, cynchonina i cynchonidyna; ich proporcje zależą od gatunku, wieku drzewa i części kory. Ponadto garbniki katechinowe i kwas chinotanowy (czerwień chinowa), kwas chinowy, glikozyd goryczowy chinowina (chinowinozyd), triterpeny, żywice i barwniki. To alkaloidy odpowiadają zarówno za działanie lecznicze, jak i za toksyczność surowca.
Surowiec silnie działający — nie nadaje się do samodzielnego dawkowania leczniczego. Chinina i chinidyna w dawkach terapeutycznych występują wyłącznie w preparatach aptecznych, wydawanych na receptę, a przedawkowanie prowadzi do ciężkiego zatrucia (cynchonizm, uszkodzenie słuchu i wzroku, zaburzenia rytmu serca). Nie sporządzaj naparów ani odwarów o dowolnie dobranym stężeniu i nie stosuj kory przeciwgorączkowo na własną rękę. Legalne, bezpieczne użycie zielarskie ogranicza się do niewielkich ilości jako składnik goryczkowy: tradycyjne wina ziołowe, aperitify i toniki zawierają korę lub chininę w stężeniach ściśle limitowanych przepisami żywnościowymi (w napojach chininowych rzędu kilkudziesięciu miligramów chininy na litr). Nalewki i mieszanki goryczowe z korą chinową sporządzaj wyłącznie według gotowej, sprawdzonej receptury farmakopealnej lub kupuj jako gotowy preparat. W ciąży bezwzględnie nie stosować.
Surowiec handlowy to zwinięte rurki lub płaskie kawałki kory, z zewnątrz szarobrunatne, często porośnięte porostami, wewnątrz rdzawe do ciemnoczerwonych, o włóknistym przełamie. Smak intensywnie, długo utrzymująco gorzki — to najpewniejszy test tożsamości; zapach słaby. Dobry surowiec jest suchy, kruchy i wyraźnie gorzki już po chwili od włożenia okruszka do ust. Kora zwietrzała, o słabym smaku lub zawilgocona jest bezwartościowa. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, z dala od wilgoci — garbniki utleniają się, a alkaloidy powoli tracą aktywność. Rozdrabniać dopiero przed użyciem. W mieszankach goryczowych używa się jej w małych proporcjach, zwykle jako uzupełnienia goryczki żółtej, tataraku czy bylicy — jest wielokrotnie silniejsza w smaku niż one. Nie mylić kory chinowej z korą chinowca kanadyjskiego ani z korą wierzby, sprzedawaną niekiedy pod hasłem 'kory przeciwgorączkowej' — to zupełnie inne surowce o innym składzie. Chinina fluoryzuje niebieskawo w świetle UV, co bywa wykorzystywane jako pomocniczy test.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.