Choina kanadyjska

Opis

Choina kanadyjska pochodzi ze wschodniej części Ameryki Północnej, a w Polsce jest sadzona w parkach, arboretach i ogrodach. W lecznictwie ludowym Indian i osadników północnoamerykańskich wykorzystywano przede wszystkim korę, bogatą w garbniki katechinowe, oraz młode pędy i igły — jako źródło witaminy C w kuracjach przeciwszkorbutowych. W polskim zielarstwie roślina nie jest surowcem oficjalnym i ma znaczenie marginalne, głównie jako ciekawostka i drzewo ozdobne. Nie należy mylić jej z cykutą (szalejem jadowitym) — angielska nazwa hemlock bywa źródłem groźnych nieporozumień, ale choina nie jest rośliną trującą.

Wygląd

Drzewo iglaste dorastające w warunkach polskich do 15–25 m, o luźnej, stożkowatej koronie i charakterystycznie zwisającym, wiotkim wierzchołku przewodnika — cecha diagnostyczna odróżniająca ją od świerków i jodeł. Gałęzie cienkie, poziomo rozpostarte, końce pędów przewieszające się. Igły płaskie, miękkie, krótkie (8–18 mm), tępo zakończone, na brzegu drobno piłkowane, ciemnozielone i błyszczące z wierzchu, od spodu z dwoma wyraźnymi białymi paskami aparatów szparkowych; osadzone dwustronnie grzebieniasto na krótkich ogonkach, przy czym pod pędem leży rządek igieł odwróconych i skierowanych do przodu. Kora młodych drzew gładka, później łuskowato spękana, szarobrunatna, wewnątrz czerwonobrunatna. Szyszki drobne, najmniejsze wśród drzew iglastych uprawianych w Polsce — jajowate, długości 1,5–2,5 cm, zwisające na końcach pędów, o cienkich, zaokrąglonych łuskach, dojrzewające w pierwszym roku. System korzeniowy płytki, silnie rozgałęziony.

Gdzie rośnie

Gatunek obcy, w naturze rosnący w lasach wschodniej Kanady i północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych, w wilgotnych, cienistych wąwozach i na zboczach. W Polsce wyłącznie sadzona: w parkach dworskich i miejskich, arboretach (Kórnik, Rogów, Wojsławice), ogrodach botanicznych i jako drzewo ozdobne w ogrodach przydomowych. Nie dziczeje i nie tworzy samodzielnych stanowisk. Surowiec, jeśli w ogóle spotykany w handlu, sprowadzany jest z Ameryki Północnej.

Warunki

Stanowisko półcieniste lub cieniste — jedno z niewielu drzew iglastych znoszących wyraźne zacienienie; źle rośnie w pełnym słońcu przy suchym powietrzu. Gleba świeża do wilgotnej, próchniczna, przepuszczalna, lekko kwaśna do kwaśnej (pH 5,0–6,5), nie znosi gleb wapiennych, zbitych i przesuszonych. Mrozoodporna w całej Polsce, ale wrażliwa na suszę, wiatr i zasolenie — źle rośnie przy ruchliwych ulicach. Nie zbierać surowca z drzew rosnących w pasach drogowych i na terenach miejskich (sól drogowa, spaliny) ani z drzew traktowanych oprysami przeciw ochojnikom.

Surowiec

kora (Tsugae cortex), młode pędy i igły (Tsugae folium) — surowiec niefarmakopealny, w Polsce niestosowany w lecznictwie oficjalnym; w praktyce zielarskiej co najwyżej pomocniczy

Termin zbioru

Kora — wiosną (kwiecień–maj), w okresie ruszenia soków, gdy łatwo odchodzi od drewna; wyłącznie z gałęzi z cięć pielęgnacyjnych lub z drzew ściętych, nigdy przez obrączkowanie żywego pnia. Młode pędy i igły — od końca kwietnia do czerwca, gdy jasnozielone przyrosty są jeszcze miękkie i soczyste; ścinać końcówki pędów sekatorem, nie ogałacając drzewa. Igły starsze — można zbierać przez cały rok, ale mają mniej witaminy C i więcej żywicy. Szyszki — jesienią, wyłącznie do celów dekoracyjnych.

Skład chemiczny

Kora: garbniki katechinowe i skondensowane (proantocyjanidyny) w znacznej ilości — to one decydowały o dawnym przemysłowym znaczeniu tej kory w garbarstwie; ponadto kwasy fenolowe, żywice, substancje śluzowe. Igły i młode pędy: olejek eteryczny (głównie monoterpeny — α-pinen, kamfen, limonen, octan bornylu, nadający charakterystyczny żywiczno-cytrusowy zapach), witamina C, garbniki, żywice, niewielkie ilości flawonoidów. Drewno i kora zawierają lignany. Roślina nie zawiera alkaloidów.

Właściwości

• Kora: silnie ściągająca (adstringens) dzięki wysokiej zawartości garbników, przeciwzapalna i przeciwkrwotoczna miejscowo — w medycynie ludowej Ameryki Północnej używana zewnętrznie do przemywań, okładów i płukanek przy stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz na trudno gojące się rany. Igły i młode pędy: napar tradycyjnie stosowany jako środek przeciwszkorbutowy (źródło witaminy C) oraz wykrztuśny i łagodzący podrażnienia dróg oddechowych, dzięki olejkowi eterycznemu. Olejek z igieł działa antyseptycznie i rozgrzewająco, wykorzystywany bywa w preparatach do inhalacji i wcierek. Uwaga: choina nie ma statusu surowca leczniczego w Polsce, a jej działanie nie jest potwierdzone badaniami klinicznymi — należy traktować ją jako roślinę o znaczeniu historycznym i pomocniczym, nie jako lek.

Zastosowanie

Napar z igieł (tradycyjny, witaminowy): garść rozdrobnionych świeżych igieł zalać wodą o temperaturze około 80 °C (wrzątek niszczy witaminę C), parzyć pod przykryciem kilkanaście minut, pić doraźnie. Odwar z kory do użytku zewnętrznego: rozdrobnioną korę gotować kilkanaście minut, przecedzić, stosować letni do płukania jamy ustnej i gardła oraz do okładów — wewnętrznie garbnikowe odwary z kory drażnią żołądek i nie są zalecane. Olejek eteryczny — wyłącznie zewnętrznie i po rozcieńczeniu w oleju bazowym; do inhalacji kilka kropli na miskę gorącej wody. Ponieważ surowiec nie ma ustalonego dawkowania farmakopealnego, nie należy prowadzić nim długotrwałych kuracji ani zastępować nim sprawdzonych ziół (sosna, jodła, świerk mają udokumentowane monografie i są lepszym wyborem).

Uwagi dla zielarza

Igły suszyć szybko, w cieniu i przewiewie, w temperaturze do 35 °C — wyższa temperatura ulatnia olejek i degraduje witaminę C. Korę rozdrobnić od razu po zebraniu, bo po wyschnięciu staje się twarda jak drewno; suszyć do 40 °C, przechowywać w szczelnych workach papierowych. Dobra kora ma na przełomie wyraźnie czerwonobrunatną barwę i wyczuwalnie cierpki, garbnikowy smak; zwietrzała jest szara i mdła. Rozpoznanie drzewa: zwisający wierzchołek, drobne szyszki i rządek odwróconych igieł pod pędem odróżniają choinę od jodły (igły dłuższe, szyszki wzniesione, rozpadające się) i od świerka (igły czterokanciaste, kłujące, szyszki duże i zwisające, pędy szorstkie od poduszeczek). Kluczowe ostrzeżenie terminologiczne: angielskie hemlock oznacza zarówno choinę, jak i szalej/cykutę — przy tłumaczeniu receptur z literatury anglojęzycznej sprawdzać zawsze nazwę łacińską, bo pomyłka Tsuga/Conium jest śmiertelnie niebezpieczna. W polskim zielarstwie choina to gatunek zastępczy o znikomym znaczeniu — nie ma powodu, by szukać jej zamiast łatwo dostępnych pędów sosny.

Przeciwwskazania