Cladonia arbuscula
Żółtozielony porost krzaczkowaty tworzący darnie w suchych borach sosnowych, bogaty w kwas usninowy — objęty ochroną częściową.
Chrobotek leśny buduje razem z chrobotkiem reniferowym charakterystyczne, sprężyste kobierce dna suchych borów sosnowych — te, po których stąpa się jak po materacu, a które w suszę chrzęszczą pod butem (stąd nazwa rodzajowa). Od bliźniaczego chrobotka reniferowego odróżnia go żółtozielony odcień plechy, wynikający z zawartości kwasu usninowego. To ten sam związek, który daje moc brodaczkom, i on odpowiada za antyseptyczne właściwości chrobotka leśnego, wykorzystywane dawniej w lecznictwie ludowym. Współcześnie znaczenie gatunku jest przede wszystkim ekologiczne i dekoracyjne — a nie zielarskie: chrobotki są w Polsce objęte ochroną częściową, a ich handlowy zbiór jest ściśle reglamentowany.
Porost krzaczkowaty tworzący luźne lub zwarte, poduchowate darnie o wysokości 5–10 cm, rzadziej do 12 cm. Plecha pierwotna (łuseczkowata) zanika wcześnie i praktycznie jej nie widać — to, co rzuca się w oczy, to plecha wtórna: wzniesione, silnie i wielokrotnie rozgałęzione podecja przypominające miniaturowe drzewka lub krzewinki. Rozgałęzienia zwykle 3–4-dzielne, o charakterystycznej cesze diagnostycznej: wierzchołki gałązek są zgięte i skierowane przeważnie w jedną stronę (jednostronnie odchylone, jakby „uczesane” wiatrem). Barwa żółtozielona, słomkowożółta, siarkowozielona — nigdy czysto popielata (to odróżnia go od chrobotka reniferowego, który jest szary lub sinobiały). Powierzchnia podecjów bez wyraźnej kory, matowa, filcowato-omszona, przy wierzchołkach z drobnymi otworkami. Owocniki (apotecja) brunatne, drobne, na końcach gałązek, tworzone rzadko. W stanie suchym plecha jest krucha i chrzęści przy nacisku; po zwilżeniu miękka, sprężysta, gumowata. Brak korzeni, liści, łodygi i kwiatów — porost pobiera wodę i sole całą powierzchnią plechy z opadów i mgły.
Rośnie naziemnie (epigeicznie) na ubogich, kwaśnych, piaszczystych glebach. W Polsce charakterystyczny dla suchych borów sosnowych (bór chrobotkowy), zwłaszcza na piaskach sandrowych i wydmowych — pospolity na Mazurach, Podlasiu, w Puszczy Noteckiej, Kampinoskiej, na Pomorzu i w borach lubuskich. Poza borem spotykany na wrzosowiskach, murawach napiaskowych, w luźnych zaroślach, na wydmach śródlądowych i nadmorskich, na skrajach torfowisk, także w górach na skalistych grzbietach. Wraz z eutrofizacją siedlisk (opad azotu z rolnictwa i transportu) i zacienianiem borów gatunek się cofa, a bory chrobotkowe należą do siedlisk zanikających.
Stanowisko widne do pełnego słońca — chrobotek leśny jest światłolubny i nie znosi zacienienia przez podrost i krzewy. Podłoże: gleby skrajnie ubogie, piaszczyste, przepuszczalne, suche, silnie kwaśne (pH ok. 3,5–5,0) i pozbawione azotu — nawożenie i eutrofizacja go zabijają, bo wtedy wypierają go trawy i mchy. Znosi silne susze i mrozy: przy wysuszeniu przechodzi w stan anabiozy, w którym przetrwa i skwar, i tęgi mróz, wracając do życia po deszczu lub rosie. Rośnie skrajnie wolno — kilka milimetrów rocznie; zdeptany lub zdarty kobierzec odrasta kilkanaście lat, a spalony w pożarze nawet kilkadziesiąt. Nie pozyskiwać: gatunek objęty ochroną częściową, zbiór (także na cele florystyczne) wymaga zezwolenia. Nie zbierać nigdy w rezerwatach, parkach narodowych, przy drogach i na terenach przemysłowych — plecha kumuluje metale ciężkie i izotopy promieniotwórcze z opadu atmosferycznego (po Czarnobylu chrobotki były głównym wektorem cezu w łańcuchu pokarmowym renifer–człowiek w Skandynawii).
cała plecha (Cladoniae thallus) — surowiec o marginalnym znaczeniu leczniczym, historycznie stosowany zewnętrznie; gatunek objęty w Polsce ochroną częściową, zbiór wymaga zezwolenia. Główne współczesne zastosowanie to florystyka, modelarstwo i dekoracje (tzw. „mech chrobotek”), a nie ziołolecznictwo.
Zbiór wymaga zezwolenia (ochrona częściowa) i w praktyce zielarskiej się go nie prowadzi. Legalnie pozyskiwany surowiec florystyczny zbiera się poza sezonem lęgowym ptaków, przy suchej pogodzie, gdy plecha jest krucha — wtedy odchodzi od podłoża czystą warstwą i nie wyrywa się z nią gleby. Przy zbiorze zawsze pozostawia się co najmniej połowę darni i nie zdziera się kobierca na całej powierzchni, bo regeneracja trwa kilkanaście lat. Materiał wilgotny (zbierany po deszczu lub o poranku) jest sprężysty i nie kruszy się, ale schnie znacznie wolniej i łatwo zapleśnieje. Surowiec oczyszcza się na miejscu z igliwia, piasku i mchów.
Kwasy porostowe: kwas usninowy (nadaje plesze żółtozielony odcień i odpowiada za działanie przeciwbakteryjne — to główna różnica chemiczna wobec chrobotka reniferowego), obok niego kwas fumaroprotocetrarowy i pochodne depsydonów; brak atranoryny lub jej śladowe ilości. Polisacharydy: lichenina i izolichenina — węglowodany zapasowe, będące podstawą pokarmowej wartości chrobotków dla reniferów. Ponadto gorycze porostowe, niewielkie ilości związków azotowych i sole mineralne. Plecha, żywiąc się wyłącznie tym, co przyniesie powietrze, gromadzi też pierwiastki śladowe i zanieczyszczenia z opadu atmosferycznego.
Chrobotek leśny nie jest surowcem zielarskim do samodzielnego pozyskiwania i stosowania w Polsce: gatunek jest objęty ochroną częściową, a jego zbiór bez zezwolenia jest nielegalny. Nie ma też uzasadnienia terapeutycznego, by go zbierać — jego jedyny wartościowy składnik, kwas usninowy, dostępny jest w gotowych preparatach aptecznych (maści, zasypki, pastylki do ssania, preparaty przeciwgrzybicze). Historycznie surowiec stosowano wyłącznie zewnętrznie: sproszkowaną suchą plechą zasypywano rany i otarcia, a odwarem (garść plechy na litr wody, gotować kilkanaście minut) przemywano trudno gojące się miejsca. Nie zaleca się stosowania wewnętrznego ani wykonywania z chrobotka nalewek i naparów do picia — to nie jest surowiec o działaniu doustnym, a przyjmowanie stężonego kwasu usninowego obciąża wątrobę. Główne legalne zastosowanie plechy: dekoracje, florystyka, modelarstwo (materiał pochodzi z kontrolowanego pozyskiwania lub importu).
Rozpoznanie i odróżnienie od bliźniaka: chrobotek leśny jest ŻÓŁTOZIELONY (kwas usninowy), chrobotek reniferowy (C. rangiferina) — POPIELATOSZARY, sinobiały (atranoryna, bez kwasu usninowego). To najprostsza i najpewniejsza cecha terenowa, widoczna gołym okiem na suchej plesze. Druga cecha: u chrobotka leśnego wierzchołki gałązek są odgięte przeważnie w jedną stronę, u reniferowego rozgałęzienia są bardziej regularne i kilkukrotnie widlaste we wszystkie strony. Test chemiczny stosowany przez lichenologów: kora chrobotka reniferowego reaguje z KOH na żółto (K+), leśnego nie (K−); z kolei kwas usninowy w chrobotku leśnym daje wyraźną gorycz. Trzeci gatunek z tej grupy, chrobotek najeżony (C. portentosa), jest bledszy i bardziej rozczochrany. Suszenie: plecha wysycha samoistnie w cieniu i przewiewie w temperaturze pokojowej; nie suszyć powyżej 40 °C, bo kwasy porostowe się rozkładają. Zbita w worku — pleśnieje od środka, więc rozkłada się ją cienką warstwą. Dobry surowiec: sprężysty, jasny, żółtozielony, chrzęszczący; zły: brunatny, zapiaszczony, kruszący się w pył. Typowy błąd: nazywanie chrobotków „mchem” — to porosty, a nie mchy, i nie mają nic wspólnego z torfowcem czy rokietnikiem. Drugi błąd: masowe zbieranie „na stroik” — kobierzec odrasta kilkanaście lat, a gatunek jest chroniony.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.