Chrysanthemum morifolium
Kwiaty złocienia chińskiego to klasyczny surowiec medycyny chińskiej — łagodny, chłodzący napar na oczy, głowę i gorączkę.
Chryzantema znana w Polsce głównie jako kwiat cmentarny ma w Azji Wschodniej zupełnie inny status: jej wysuszone koszyczki (chiń. ju hua) są od stuleci surowcem leczniczym i codziennym napojem. Do celów zielarskich używa się odmian drobnokwiatowych o koszyczkach białych lub żółtych, a nie ozdobnych kultywarów wielkokwiatowych. W medycynie chińskiej surowiec zaliczany jest do grupy ziół chłodzących i rozpraszających 'wiatr-gorąco', stosowanych przy przeziębieniach z gorączką, bólach i zawrotach głowy oraz zmęczeniu i zaczerwienieniu oczu. Napar z chryzantemy jest łagodny, kwiatowo-goryczkowy i należy do najbezpieczniejszych surowców importowanych.
Bylina wysokości 30–90 cm, o pokroju krzaczastym, silnie rozgałęziona, drewniejąca u nasady. Łodyga wzniesiona, kanciasto-bruzdkowana, szarozielona, pokryta drobnym kutnerem. Liście skrętoległe, ogonkowe, jajowate w zarysie, pierzastodzielne lub pierzastowrębne, o 3–5 klapach z ząbkowanym lub karbowanym brzegiem, spodem szarawo omszone, o użyłkowaniu pierzastym; po roztarciu wydzielają charakterystyczny kamforowo-korzenny zapach. Kwiatostan to koszyczek — u odmian surowcowych średnicy 1,5–4 cm, z okrywą złożoną z kilku szeregów suchobrzegich łusek; brzeżne kwiaty języczkowate, białe lub jasnożółte, ułożone w jednym lub kilku rzędach, środkowe kwiaty rurkowate, żółte, tworzące wypukły dysk. Odmiany ozdobne mają koszyczki pełne, złożone niemal wyłącznie z kwiatów języczkowatych, średnicy do kilkunastu centymetrów. Owoc to drobna niełupka bez puchu kielichowego. Organ podziemny: krótkie kłącze z rozłogami i wiązką korzeni przybyszowych.
Gatunek nie występuje dziko — jest mieszańcem uprawnym wywodzącym się od chińskich złocieni (m.in. Chrysanthemum indicum i C. zawadskii), znanym z uprawy w Chinach od ponad dwóch tysięcy lat. Surowiec leczniczy pochodzi z plantacji w Chinach (prowincje Zhejiang, Anhui, Henan, Hebei) i w mniejszym stopniu z Wietnamu, Korei i Japonii. W Polsce chryzantemy uprawia się wyłącznie jako rośliny ozdobne, głównie doniczkowe i cięte; surowiec zielarski trafia do nas jako suszone koszyczki z importu.
Stanowisko słoneczne, osłonięte od wiatru. Gleba żyzna, próchniczna, przepuszczalna, umiarkowanie wilgotna, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH ok. 6,0–7,0); nie znosi zastoisk wody. Roślina dnia krótkiego — zawiązuje pąki dopiero, gdy dzień skraca się jesienią, dlatego kwitnie od września do listopada. Mrozoodporność ograniczona: odmiany drobnokwiatowe potrafią przezimować w gruncie w cieplejszych rejonach Polski przy okryciu, ale kultywary wielkokwiatowe w naszych warunkach nie zimują i wymagają przechowywania karp w chłodni. W praktyce polskiej surowca się nie pozyskuje. Nie zbierać koszyczków z chryzantem doniczkowych ze sklepów i cmentarzy — rośliny ozdobne są rutynowo traktowane retardantami wzrostu i pestycydami, a odmiany ozdobne nie mają wartości surowcowej.
koszyczek kwiatowy (Chrysanthemi flos, chiń. Ju hua) — najczęściej w handlu odmiany białe (bai ju, hangbaiju, gongju) i żółte (huang ju); odmiany ozdobne wielkokwiatowe nie są surowcem leczniczym
Koszyczki — jesienią, od września do listopada, w pełni kwitnienia, gdy kwiaty rurkowate w środku dysku są jeszcze w większości zamknięte; zbiera się je w suchy dzień, po obeschnięciu rosy. Koszyczki zebrane po przekwitnieniu ciemnieją i tracą wartość. Tradycyjnie surowiec utrwala się na kilka sposobów: suszy w cieniu, suszy w piecu w niskiej temperaturze, albo — w najcenniejszych gatunkach handlowych — krótko paruje lub blanszuje przed suszeniem, co utrwala jasną barwę płatków. W Polsce zbiór nie jest praktykowany, surowiec kupuje się gotowy.
Olejek eteryczny (m.in. kamfora, borneol, octan bornylu, chryzantenon, seskwiterpeny), flawonoidy — przede wszystkim glikozydy luteoliny, apigeniny i akacetyny (linaryna, luteolino-7-glukozyd), kwasy fenolowe: chlorogenowy, 3,5-dikawoilochinowy i pokrewne pochodne kwasu kawoilochinowego, laktony seskwiterpenowe, triterpeny (m.in. estry faradiolu), karotenoidy (luteina, chryzantemaksantyna) nadające barwę żółtym odmianom, cholina, adenina, garbniki i śluzy. Warto pamiętać, że nazwane od tego rodzaju pyretryny (insektycydy) występują w złocieniu dalmatyńskim, a nie w tym gatunku.
Napar: 1–2 łyżeczki suszonych koszyczków (ok. 3–9 g) zalać szklanką wody o temperaturze 80–90 °C — nie wrzątkiem, bo płatki gorzknieją i tracą aromat — parzyć pod przykryciem 5–10 minut. Pić 1–3 razy dziennie; te same kwiaty można zalać powtórnie 2–3 razy, co jest w Azji standardową praktyką. Klasyczna mieszanka na zmęczone oczy: chryzantema + kolcowój chiński (goji), parzone razem; na początek przeziębienia: chryzantema + wiciokrzew japoński (jin yin hua) + mięta. Okłady na oczy: przestudzony, przecedzony napar, nasączyć płatki kosmetyczne i przyłożyć na 10 minut — używać wyłącznie świeżo zaparzonego i dobrze przefiltrowanego płynu. Płukanka do gardła: mocniejszy napar (2 łyżki na szklankę), letni. Kwiaty stosuje się też jako składnik chłodzących herbat letnich, z dodatkiem miodu lub cukru skalnego. Surowiec jest łagodny i nadaje się do stosowania długoterminowego w umiarkowanych ilościach.
Dobry surowiec ma całe, nierozsypane koszyczki o zachowanym kształcie, płatki kremowobiałe lub jasnożółte (nie brunatne), wyraźny kwiatowo-miodowy zapach z nutą kamfory i lekko gorzkawy smak. Koszyczki szare, rozkruszone, przekwitłe lub o stęchłym zapachu to towar bezwartościowy. Zbyt intensywnie biały, wręcz kredowy kolor bywa efektem siarkowania — surowiec siarkowany ma ostry, drażniący zapach po zalaniu wrzątkiem i lepiej go unikać. Suszyć w cieniu, w przewiewie, w temperaturze do 40 °C; wyższa niszczy olejek i przyciemnia płatki. Przechowywać w szczelnych, ciemnych naczyniach, najlepiej do 12 miesięcy — surowiec chłonie wilgoć i łatwo pleśnieje, a olejek ulatnia się; kwiaty źle przechowywane bywają też atakowane przez szkodniki spichrzowe. Nie zastępować surowca płatkami ozdobnych chryzantem doniczkowych — inna odmiana, inny skład, do tego pozostałości środków ochrony roślin. Nie mylić z rumiankiem (koszyczki znacznie mniejsze, o pustym, stożkowatym dnie kwiatowym) ani z arniką (koszyczki żółtopomarańczowe, surowiec do stosowania wyłącznie zewnętrznego, do tego u nas chroniony).
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.