Chrząstnica kędzierzawa (karagen)

Opis

Chrząstnica kędzierzawa, w zielarstwie znana jako karagen albo „mech irlandzki”, to krasnorost porastający skały strefy pływów północnego Atlantyku. Nazwa handlowa pochodzi od irlandzkiej wsi Carraghen, a sam surowiec ma w Europie długą tradycję: gotowany w mleku lub wodzie dawał gęsty kisiel podawany przy suchym kaszlu, nieżytach oskrzeli i w rekonwalescencji. Jego działanie jest w całości działaniem śluzu — polisacharydów karagenowych, które w wodzie tworzą gęsty żel powlekający błony śluzowe. Ten sam karagen jest dziś przemysłowym zagęstnikiem (E407). W Polsce chrząstnica nie występuje; surowiec sprowadza się z Irlandii, Bretanii i Kanady.

Wygląd

Krasnorost o plesze wysokości 5–20 cm, wyrastającej z małego, tarczowatego chwytnika przytwierdzonego do skały. Plecha płaska, chrząstkowato-skórzasta i sprężysta, wachlarzowata w ogólnym zarysie, wielokrotnie widlasto rozgałęziona — rozgałęzienia rozszerzają się ku górze, a końce są tępe, klapowate i często kędzierzawo pofalowane, stąd nazwa gatunkowa. Brak żebra środkowego, brak pęcherzy pławnych — to odróżnia ją od brunatnic z rodzaju Fucus, z którymi bywa mylona na plaży. Barwa zmienna: od ciemnoczerwonej i purpurowej przez brunatnofioletową po żółtozieloną na silnie nasłonecznionych stanowiskach; świeża plecha często opalizuje niebiesko pod wodą. Brak liści, kwiatów, owoców i organów podziemnych — rozmnażanie przez zarodniki, u form płodnych na powierzchni plechy widoczne drobne, ciemniejsze brodawki (cystokarpy). Surowiec handlowy: pożółkłe lub kremowobiałe (po wybieleniu na słońcu), sztywne, chrząstkowate skrawki plechy o rogowatym połysku, po namoczeniu pęczniejące i śliskie.

Gdzie rośnie

Nie występuje w Polsce ani w Bałtyku. Rośnie na skalistych wybrzeżach północnego Atlantyku — Irlandia, Wielka Brytania, Bretania, Islandia, Norwegia, atlantyckie wybrzeża Kanady i Nowej Anglii. Zajmuje dolną strefę pływów i płytki sublitoral, na skałach i w kałużach pływowych, często tworząc zwarte darnie. Do Polski trafia jako susz i jako wyodrębniony karagen (dodatek spożywczy E407, obecny w deserach, wyrobach mlecznych i wędlinach).

Warunki

Nie uprawia się w Polsce. Wymaga chłodnej, pełnosłonej wody atlantyckiej, twardego skalistego podłoża i rytmu pływów. Coraz częściej pochodzi z akwakultury morskiej. Nie zbierać zamienników z Bałtyku ani z akwariów. Ostrzeżenie praktyczne dla kupujących: w handlu internetowym pod nazwą „sea moss” sprzedaje się dziś głównie gatunki z rodzaju Gracilaria hodowane w ciepłych wodach — to nie jest Chondrus crispus i ma inny profil polisacharydów. Unikać surowca z rejonów o zanieczyszczonych wodach przybrzeżnych.

Surowiec

wysuszona plecha (Carrageen, Chondri crispi thallus) — u nas zwana karagenem lub mchem irlandzkim; przemysłowo wyodrębniany karagen (E407)

Termin zbioru

Plecha — zbiór przy odpływie od późnej wiosny do wczesnej jesieni (maj–wrzesień), gdy plecha jest w pełni wyrośnięta, a zawartość karagenu najwyższa; ścina się ją grabiami lub ręcznie, pozostawiając chwytnik. Tradycyjna obróbka irlandzka: plechę płucze się w wodzie morskiej, a potem rozkłada na kamieniach i suszy na słońcu, wielokrotnie zraszając i przewracając — deszcz i słońce stopniowo wypłukują sól i wybielają surowiec z czerwonego na kremowy. Właśnie z tego procesu bierze się jasna barwa dobrego karagenu handlowego. Susz przechowuje się w suchości; sezonowość nie ma dla polskiego odbiorcy znaczenia praktycznego, bo kupuje się gotowy surowiec.

Skład chemiczny

Karageny — siarczanowane galaktany będące głównym składnikiem plechy i podstawą jej działania; Chondrus crispus wytwarza przede wszystkim karagen typu kappa i lambda, w zależności od fazy cyklu życiowego. To one po ugotowaniu tworzą żel (kappa) lub gęsty, niegotujący roztwór (lambda). Poza tym: śluzy i inne polisacharydy, niewielka ilość białka i wolnych aminokwasów, sole mineralne (potas, sód, wapń, magnez, siarka, jod — w ilościach znacznie mniejszych niż w brunatnicach), barwniki krasnorostów (fikoerytryna, fikocyjanina, chlorofil a), śladowe ilości witamin. Zawartość jodu jest umiarkowana — chrząstnica nie jest surowcem „jodowym” w takim stopniu jak morszczyn czy kombu, ale nie jest go też pozbawiona.

Właściwości

• Klasyczny surowiec śluzowy (mucilaginosum). Karageny pęcznieją w wodzie i tworzą lepki żel, który mechanicznie powleka błonę śluzową gardła, przełyku i żołądka: łagodzi podrażnienie, zmniejsza odruch kaszlowy przy suchym, drażniącym kaszlu, osłania śluzówkę przy nieżycie żołądka i nadkwaśności. W jelicie działa jak rozpuszczalny błonnik — reguluje wypróżnienia, poślizgowo ułatwia pasaż przy zaparciach atonicznych. Tradycyjnie stosowany w rekonwalescencji i przy niedożywieniu jako lekkostrawny, sycący kleik. Działa łagodnie wykrztuśnie przez nawilżenie wydzieliny. Nie ma udokumentowanego działania przeciwwirusowego, immunostymulującego ani „odbudowującego organizm”, mimo tego, co obiecuje dzisiejszy marketing „sea moss” — to surowiec osłaniający, i tyle. Zewnętrznie: żel z chrząstnicy nawilża i zmiękcza skórę, stąd obecność karagenu w kosmetykach.

Zastosowanie

Kleik (podstawowa postać): 1–2 łyżki suszonej plechy dokładnie wypłukać z piasku i soli, namoczyć w zimnej wodzie kilka godzin (plecha spęcznieje kilkakrotnie), następnie gotować w około pół litra wody lub mleka przez 20–30 minut, aż płyn zgęstnieje; przecedzić przez sitko. Pić ciepłe, 2–3 razy dziennie po pół szklanki, przy suchym kaszlu, chrypce i podrażnieniu żołądka. Można dosłodzić miodem — dodać dopiero do przestudzonego kleiku. Do płukania gardła: gęstszy wywar, letni, kilka razy dziennie. Kleik nie przechowuje się długo — w lodówce najwyżej 2–3 dni, potem szybko psuje się i pleśnieje. Karagen jako środek osłaniający przyjmować pół godziny przed innymi lekami doustnymi albo dwie godziny po nich, bo powleka śluzówkę i zmniejsza ich wchłanianie. Uwaga na terminologię: karagen jadalny (cała plecha, kleik) to co innego niż tzw. karagen zdegradowany (poligenan), stosowany wyłącznie w badaniach jako czynnik prozapalny — tego drugiego nie ma w produktach spożywczych i nie należy go mylić z surowcem zielarskim.

Uwagi dla zielarza

Surowiec kupuje się gotowy. Dobry karagen: sztywne, chrząstkowate, kremowożółte do jasnobrunatnych skrawki o rogowatym połysku, bez piasku, muszelek i drobin skały; namoczony pęcznieje wyraźnie i staje się śliski, a po ugotowaniu daje klarowny, gęsty żel. Surowiec, który po godzinie gotowania nie gęstnieje, jest stary albo to nie ta alga. Zapach: lekki, morski — nigdy siarkowy ani zgniły. Przechowywać w suchym, przewiewnym miejscu w szczelnym naczyniu; susz jest trwały latami, ale chłonie wilgoć i wtedy pleśnieje. Zawsze płukać przed użyciem: w plesze zostaje piasek i drobne skorupiaki. Mieszanki: dobrze łączy się z prawoślazem i podbiałem (kaszel suchy), z siemieniem lnianym i korzeniem żywokostu w preparatach osłaniających żołądek. Odróżnienie od gatunków mylonych: chrząstnica nie ma żebra środkowego ani pęcherzy pławnych, co odróżnia ją od morszczynów; od bardzo podobnej Mastocarpus stellatus (rozdymka) różni się gładką plechą — Mastocarpus ma na powierzchni charakterystyczne brodawki i podwinięte brzegi. W handlu internetowym pod nazwą „sea moss” prawie zawsze sprzedawana jest Gracilaria, nie Chondrus — jeśli produkt wygląda jak żółte, cienkie, obłe nitki, a nie płaskie chrząstkowate wachlarze, to nie jest karagen.

Przeciwwskazania