Cicer arietinum
Roślina strączkowa o baranio wygiętym nasieniu — surowiec przede wszystkim żywieniowy, w zielarstwie o znaczeniu wyłącznie pomocniczym.
Ciecierzyca to jedna z najstarszych roślin uprawnych Bliskiego Wschodu, w Polsce znana głównie jako produkt spożywczy (hummus, falafel, mąka z ciecierzycy). Nie jest rośliną leczniczą w rozumieniu zielarskim: nie ma monografii, nie ma surowca farmakopealnego i nie stosuje się jej w naparach ani nalewkach. Jej wartość dla zielarza jest dietetyczna — to wysokobiałkowe, bogate w błonnik i skrobię oporną nasienie, wykorzystywane w dietach wspierających gospodarkę cukrową i lipidową. Ciekawostką jest kwaśny wysięk z gruczołków rośliny, dawniej zbierany w krajach śródziemnomorskich jako środek pomocniczy, ale to praktyka historyczna, nie polska.
Roślina jednoroczna o wysokości 20–60 cm, o pokroju krzaczastym, silnie rozgałęzionym, całej gęsto owłosionej gruczołowatymi włoskami wydzielającymi kwaśny wysięk (roślina jest lepka w dotyku i wyraźnie kwaśno pachnie). Łodyga wzniesiona lub rozłożysta, kanciasta. Liście nieparzystopierzaste, złożone z 9–17 drobnych listków, każdy jajowaty do eliptycznego, długości 8–20 mm, o brzegu wyraźnie ząbkowanym-piłkowanym i użyłkowaniu pierzastym — brak wąsów czepnych, co odróżnia ciecierzycę od grochu i wyki. Przylistki liściowate, ząbkowane. Kwiaty motylkowe, pojedyncze (rzadko po dwa) na długich szypułkach wyrastających z kątów liści, drobne, długości około 1 cm, białe, różowawe lub niebieskawe, z żagielkiem, skrzydełkami i łódeczką. Owoc to krótki, rozdęty, owalny strąk długości 2–3 cm, gęsto gruczołowato owłosiony, zawierający zwykle 1–2 nasiona. Nasienie charakterystyczne, diagnostyczne: nieregularnie kuliste, z wyraźnym dzióbkowatym wyrostkiem, przez co przypomina baranią głowę (stąd epitet arietinum), pomarszczone, kremowe lub brunatne. Korzeń palowy z brodawkami korzeniowymi.
Gatunek obcy, pochodzący z Azji Południowo-Zachodniej (Anatolia, Bliski Wschód), na dziko w Polsce nie występuje. Główne uprawy światowe to Indie, Turcja, Australia, Etiopia, kraje śródziemnomorskie. W Polsce od kilkunastu lat pojawia się w niewielkich uprawach doświadczalnych i towarowych oraz w ogródkach amatorskich — udaje się w cieplejszych rejonach kraju (Wielkopolska, Lubelszczyzna, Dolny Śląsk), choć plonuje niepewnie z powodu chłodnego i deszczowego lata. Nasiona w handlu pochodzą głównie z importu.
Stanowisko w pełnym słońcu, ciepłe, osłonięte. Gleba przepuszczalna, umiarkowanie żyzna, raczej lekka, nie zalewowa — ciecierzyca fatalnie znosi wilgotne, zbite gleby i długie deszcze w okresie dojrzewania (strąki gniją, nasiona porastają). Odczyn obojętny do lekko zasadowego (pH 6,5–8,0), toleruje gleby wapienne. Roślina sucholubna i odporna na suszę dzięki palowemu korzeniowi. NIE jest mrozoodporna — to gatunek ciepłolubny, jednoroczny, wysiewany w kwietniu po ustaniu silnych przymrozków; przymrozek poniżej kilku stopni niszczy siewki. Jak wszystkie bobowate wiąże azot atmosferyczny i nie wymaga nawożenia azotowego. Nie zbierać nasion z nieznanego źródła bez pewności odmiany — nasiona pastewne bywają zaprawiane chemicznie.
nasiona (Ciceris semen) — surowiec spożywczy, nie leczniczy. Roślina nie ma w polskim zielarstwie zastosowania leczniczego: nie sporządza się z niej naparów ani wyciągów, a jej wartość ogranicza się do odżywczej i dietetycznej. Ziele bywa opisywane w literaturze etnobotanicznej, ale nie jest surowcem zielarskim.
Nasiona — w Polsce od końca sierpnia do września, gdy strąki zżółkną, wyschną i zaczną szeleścić, a rośliny stracą liście; zbiór w suchy dzień, po południu, gdy rosa całkowicie odparuje. Rośliny wyrywa się lub ścina, dosusza w wiązkach pod zadaszeniem i dopiero potem młóci. Zwlekanie ze zbiorem po deszczu grozi porastaniem nasion w strąkach. Zielone, niedojrzałe nasiona można zbierać w sierpniu jako warzywo (spożywane na świeżo, jak zielony groszek). Zielona masa (ziele) — nie stanowi surowca; nie zbiera się jej do celów zielarskich.
Nasiona: białko (jedno z najwyższych wśród roślin strączkowych), skrobia, w tym znaczny udział skrobi opornej, błonnik pokarmowy rozpuszczalny i nierozpuszczalny, oligosacharydy z grupy rafinozy (odpowiedzialne za wzdęcia), kwasy tłuszczowe nienasycone (kwas linolowy, oleinowy), fitosterole, saponiny, izoflawony (biochanina A, formononetyna) — stąd zaliczanie ciecierzycy do źródeł fitoestrogenów, kwas foliowy, witaminy z grupy B, żelazo, magnez, potas, cynk, mangan. Zawiera też substancje antyodżywcze: fitynian, inhibitory trypsyny i lektyny — inaktywowane przez namaczanie i gotowanie. Wysięk gruczołowy z ziela: kwasy organiczne, głównie jabłkowy i szczawiowy, w wysokim stężeniu — stąd jego żrący charakter.
Ciecierzycę stosuje się kuchennie, nie zielarsko. Nasiona suche moczyć w zimnej wodzie 8–12 godzin (woda z moczenia — do wylania, przechodzą do niej oligosacharydy odpowiedzialne za wzdęcia), następnie gotować w świeżej wodzie do miękkości, zwykle 1–2 godziny; sól dodawać dopiero pod koniec, bo utwardza łupinę. Szczypta sody w wodzie do moczenia przyspiesza mięknięcie, ale niszczy część witamin z grupy B. Mąka z ciecierzycy — do placków, panierek i zagęszczania. Aquafaba (woda z gotowania) — zamiennik białka jaja w kuchni roślinnej. W diecie wspierającej gospodarkę cukrową porcja gotowanej ciecierzycy zastępuje część węglowodanów prostych. NIE sporządzać naparów ani nalewek z ziela — lepki wysięk zawiera stężone kwasy organiczne i drażni błony śluzowe. Nasion nie jeść na surowo: zawierają inhibitory trypsyny i lektyny, które inaktywuje dopiero gotowanie.
Traktuj ciecierzycę jako produkt spożywczy i nie próbuj robić z niej leku — to typowy przypadek rośliny wpisanej na listy zielarskie z rozpędu, bez surowca i bez wskazań. Przechowywanie: suche nasiona w szczelnych naczyniach, w chłodzie i ciemności, do 2–3 lat; im starsze, tym dłużej się gotują i tym gorzej miękną — nasiona kilkuletnie potrafią nie zmięknąć wcale. Dobry surowiec to nasiona pełne, jednolitej barwy, bez otworków po strąkowcach (charakterystyczne okrągłe dziurki) i bez zapachu stęchlizny. Odmiany typu kabuli (duże, kremowe) gotują się szybciej niż typu desi (drobne, brunatne, o grubszej łupinie). Uwaga terminologiczna, ważna praktycznie: potoczna nazwa cieciorka odnosi się i do ciecierzycy jadalnej, i do cieciorki pstrej (Securigera varia) — rośliny TRUJĄCEJ, zawierającej glikozydy nasercowe. W literaturze i w rozmowie zawsze rozstrzygać nazwą łacińską; nasiona cieciorki pstrej z łąki nie są żadnym zamiennikiem ciecierzycy. Zbierając w Polsce ciecierzycę z własnej uprawy, pamiętaj, że lepki wysięk z ziela plami i podrażnia dłonie — zbieraj w rękawicach.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.