Cistanche

Opis

Cistanche to roślina pozbawiona chlorofilu, całe życie spędzająca jako pasożyt na korzeniach pustynnych krzewów — głównie saksaułu. Nad piasek wynurza się tylko mięsisty, łuskowaty pęd kwiatostanowy, i to on jest surowcem. W medycynie chińskiej nosi nazwę rou cong rong i należy do ziół tonizujących yang nerek: tradycyjnie stosowana przy osłabieniu, spadku libido, bólach krzyża i kolan oraz — co równie ważne — przy przewlekłych zaparciach u osób starszych i wyniszczonych, u których zwykłe środki przeczyszczające są zbyt gwałtowne. Współcześnie jest surowcem cenionym za glikozydy fenyloetanoidowe (echinakozyd, akteozyd). Intensywne pozyskiwanie ze stanowisk naturalnych sprawiło, że gatunek jest w Chinach zagrożony i chroniony, a surowiec handlowy pochodzi coraz częściej z upraw i z gatunku pokrewnego Cistanche tubulosa.

Wygląd

Roślina zielna, wieloletnia, całkowicie bezzieleniowa (holopasożyt), wysokości 40–100 cm, a bywa że wyższa. Nad ziemię wyrasta pojedynczy, gruby, mięsisty, nierozgałęziony pęd o średnicy 3–8 cm, w przekroju walcowaty, u dołu zgrubiały; barwy żółtawej, jasnobrunatnej do czerwonobrunatnej. Liście zredukowane do licznych, dachówkowato zachodzących na siebie mięsistych łusek — trójkątnych do lancetowatych, gęsto pokrywających całą dolną i środkową część pędu, spiralnie ułożonych; nie mają blaszki, ogonka ani użyłkowania w typowym sensie. Kwiatostan to gęsty, szczytowy kłos długości 15–50 cm, złożony z licznych kwiatów wyrastających w kątach przysadek. Kwiat grzbiecisty, o rurkowatej koronie długości 3–4 cm, zakończonej pięciołatkowym, dwuwargowym brzegiem; barwy od jasnożółtej po fioletową i purpurową, wnętrze rurki jaśniejsze; pręciki 4, dwusilne, schowane w rurce. Owoc to eliptyczna torebka pękająca dwiema klapami, zawierająca ogromną liczbę pyłkowato drobnych nasion. Organ podziemny: gruba, podziemna część pędu z ssawkami (haustoriami) wrastającymi w korzenie rośliny żywicielskiej — nie ma własnych korzeni chłonnych, co jest cechą diagnostyczną.

Gdzie rośnie

Gatunek pustyń i półpustyń Azji Środkowej: Chiny (Mongolia Wewnętrzna, Xinjiang, Gansu, Ningxia), Mongolia, Kazachstan. Rośnie na piaszczystych wydmach i pustynnych równinach, wyłącznie w towarzystwie roślin żywicielskich — przede wszystkim saksaułu (Haloxylon ammodendron) i innych komosowatych. W Polsce nie występuje i nie ma szans na naturalizację. Do Europy trafia wyłącznie jako suszony surowiec, plastry lub ekstrakt; w rodzimej florze mamy natomiast spokrewnione, również bezzieleniowe pasożyty z rodzaju zaraza (Orobanche), niebędące surowcem leczniczym.

Warunki

Roślina ekstremalnie pustynna: pełne słońce, gleby piaszczyste i piaszczysto-zasolone, silnie przepuszczalne, ubogie, o odczynie obojętnym do zasadowego; skrajnie niska wilgotność powietrza, duże dobowe amplitudy temperatur. Nie da się jej uprawiać bez rośliny żywicielskiej — uprawa polega na wysiewie nasion cistanche w strefie korzeniowej wcześniej posadzonych saksaułów, a na plony czeka się kilka lat. Znosi mrozy pustynne, ale w polskich warunkach klimatycznych (wysoka wilgotność, gleby ciężkie, brak żywiciela) uprawa jest niemożliwa. W Polsce nie ma czego i gdzie zbierać — surowiec wyłącznie z importu. Ze względu na status gatunku zagrożonego w Chinach warto wybierać surowiec z deklarowanych upraw, nie ze zbioru dzikiego.

Surowiec

mięsisty pęd (łodyga z łuskowatymi liśćmi) — Cistanches herba, chiń. Rou cong rong; w handlu również jako suszone plastry lub sproszkowany ekstrakt

Termin zbioru

Pędy — wiosną, od kwietnia do maja (a lokalnie już w marcu), gdy pęd wynurza się z piasku, ale przed rozwinięciem kwiatów; surowiec zebrany po zakwitnieniu jest zdrewniały i uboższy w składniki czynne. Wykopuje się go ostrożnie z piasku, tak aby zachować mięsistą część podziemną. Utrwalanie: tradycyjnie pędy suszy się na słońcu (tzw. tian cong rong) albo zasala w solance i suszy (yan cong rong — surowiec przed użyciem trzeba wymoczyć). Handlowy surowiec bywa krojony w podłużne plastry i dodatkowo obrabiany winem ryżowym. Jesienny zbiór jest możliwy, ale daje surowiec gorszej jakości. W Polsce zbiór nie występuje.

Skład chemiczny

Glikozydy fenyloetanoidowe (PhGs) — grupa wiodąca: echinakozyd, akteozyd (werbaskozyd), izoakteozyd, cistanozydy, tubulozydy; irydoidy i ich glikozydy; oligosacharydy i polisacharydy (m.in. odpowiadające za działanie na perystaltykę i za efekty immunomodulujące); betaina; alkohole cukrowe (mannitol) i cukry proste; lignany, kwasy fenolowe, sterole (β-sitosterol), aminokwasy wolne i śladowe alkaloidy. Zawartość glikozydów fenyloetanoidowych jest w farmakopei chińskiej wskaźnikiem jakości surowca.

Właściwości

• W medycynie chińskiej surowiec tonizujący yang nerek i uzupełniający esencję: tradycyjnie stosowany przy przewlekłym zmęczeniu, osłabieniu, zimnych kończynach, bólach krzyża i kolan, spadku libido, zaburzeniach potencji i niepłodności o podłożu 'niedoboru nerek'. Druga, równie klasyczna wskazówka to działanie łagodnie przeczyszczające przez nawilżanie jelit — cistanche zmiękcza masy kałowe i wspomaga perystaltykę bez gwałtownego drażnienia śluzówki, dlatego uchodzi za środek odpowiedni dla osób starszych, wyniszczonych, po porodzie i w rekonwalescencji, u których antrachinonowe środki przeczyszczające są zbyt ostre. Glikozydy fenyloetanoidowe wykazują w badaniach działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i neuroprotekcyjne; surowiec bada się pod kątem wspierania funkcji poznawczych i adaptogennego wpływu na odporność. Tradycyjnie uważana za zioło 'łagodnie ciepłe' — wzmacniające, ale nie rozgrzewające tak agresywnie jak inne toniki yang.

Zastosowanie

Odwar: 6–10 g suszonego surowca (plastrów) na 300–400 ml wody, gotować na małym ogniu 20–30 minut, pić w 2 porcjach dziennie. Zakres dawek stosowany w medycynie chińskiej to zwykle 6–10 g dziennie w odwarze, przy zaparciach czasem więcej — dawkowanie powyżej tego zakresu ustala terapeuta, nie pacjent. Surowiec zasalany (yan cong rong) przed użyciem trzeba wymoczyć w kilku wodach, inaczej odwar będzie słony. Nalewka i wina lecznicze: klasyczne 'wino z cistanche' — surowiec macerowany w mocnym alkoholu ryżowym lub spirytusie rozcieńczonym do ok. 40–50%, przez 3–4 tygodnie; pije się kieliszkami, jako tonik. Sproszkowany ekstrakt standaryzowany na echinakozyd/akteozyd dawkuje się według zaleceń producenta — nie mieszać dawek ekstraktu z dawkami surowca ziołowego, bo to zupełnie inna koncentracja. W mieszankach chińskich łączona z jelenim porożem, kozieradką, morwą, kolcowojem i epimedium (toniki nerek) albo z konopiami siewnymi i sezamem (przy zaparciach). Efekt tonizujący ujawnia się stopniowo — kuracja trwa tygodniami, nie dniami.

Uwagi dla zielarza

Dobry surowiec to mięsiste, ciężkie, sprężyste plastry lub całe pędy o wyraźnie widocznych dachówkowato ułożonych łuskach, barwy brunatnej do czarnobrunatnej, na przekroju z charakterystycznym falistym, jaśniejszym rysunkiem wiązek przewodzących ułożonych koncentrycznie — to najlepsza cecha rozpoznawcza. Smak słodkawy z gorzkawym posmakiem, konsystencja lekko lepka. Surowiec suchy jak wiór, kruszący się w palcach, bez rysunku wiązek lub o silnie słonym smaku (nadmiernie zasalany, żeby dobić wagę) jest towarem gorszym. Częstym zafałszowaniem jest podmiana Cistanche deserticola na tańszą Cistanche tubulosa lub inne gatunki z rodzaju, a także na krajowe zarazy — sprawdzaj deklarację gatunku na etykiecie. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w suchym i chłodnym miejscu; surowiec jest mięsisty i przy wilgoci szybko pleśnieje oraz bywa atakowany przez szkodniki spichrzowe. Ze względu na zagrożenie gatunku wybieraj surowiec z upraw. Uwaga na rynek suplementów: 'cistanche' bez podanego gatunku i standaryzacji to często materiał o nieznanej zawartości glikozydów.

Przeciwwskazania