Codonopsis pilosula
Pnąca bylina dzwonkowatych, której słodkawy korzeń jest w medycynie chińskiej łagodnym, tanim zamiennikiem żeń-szenia — tonik na energię i trawienie.
Codonopsis, po chińsku dang shen, to jeden z najczęściej używanych surowców tonizujących chińskiej medycyny — bywa nazywany 'żeń-szeniem ubogich', bo działa w podobnym kierunku, ale znacznie łagodniej, taniej i bez pobudzającego kopa. Surowcem jest korzeń pnącej byliny z rodziny dzwonkowatych. Klasycznie stosuje się go do wzmacniania qi śledziony i płuc: przy zmęczeniu, słabym apetycie, luźnych stolcach, duszności i osłabieniu po chorobie. Ze względu na łagodność jest surowcem, który nadaje się do długotrwałego stosowania i do mieszanek dla osób starszych oraz rekonwalescentów.
Bylina o pędach pnących lub płożących, długości 1–2 m, wijąca się wokół podpór; łodyga cienka, silnie rozgałęziona, delikatnie owłosiona, po uszkodzeniu wydziela biały sok mleczny — cecha rodziny dzwonkowatych i ważny znak rozpoznawczy. Liście przeważnie naprzeciwległe (na pędach bocznych bywają skrętoległe), ogonkowe, sercowato-jajowate, długości 1–7 cm, o brzegu całobrzegim lub falisto-ząbkowanym, o użyłkowaniu pierzastym, obustronnie miękko owłosione (stąd 'wełnisty'), spodem jaśniejsze. Kwiaty pojedyncze, wyrastające w kątach liści lub na szczytach pędów, na długich szypułkach, zwisające; korona dzwonkowata, długości 2–2,5 cm, o pięciu płytkich, odgiętych łatkach, barwy zielonkawożółtej do bladożółtej, wewnątrz gęsto nakrapiana purpurowymi lub fioletowobrunatnymi plamkami — najbardziej charakterystyczna cecha diagnostyczna gatunku. Owoc to stożkowata torebka pękająca trzema klapami, z licznymi drobnymi, brunatnymi, błyszczącymi nasionami. Organ podziemny: mięsisty, walcowaty, długi korzeń palowy (do 30 cm długości, 1–3 cm grubości), żółtobrunatny, w górnej części z licznymi, gęsto stłoczonymi pierścieniowatymi bliznami po pędach tworzącymi charakterystyczną 'głowę lwa' — najważniejszy znak rozpoznawczy surowca.
Gatunek pochodzi z północnych i środkowych Chin (Shanxi, Gansu, Shaanxi, Mongolia Wewnętrzna, Syczuan) oraz z Korei; rośnie na zboczach górskich, w widnych zaroślach, na skrajach lasów i w wysokich murawach, na wysokościach 1000–3000 m n.p.m., wspinając się po krzewach. Najcenniejszy surowiec handlowy pochodzi z prowincji Shanxi (tzw. lu dang shen) i Gansu. W Polsce nie występuje dziko; bywa uprawiany w kolekcjach botanicznych i przez zapaleńców jako pnącze — ale surowiec dostępny u nas pochodzi w całości z importu, głównie z Chin.
Stanowisko półcieniste do słonecznego, osłonięte; roślina lubi chłodniejsze, wilgotne lato górskie. Gleba głęboka, żyzna, próchniczna, przepuszczalna, piaszczysto-gliniasta, umiarkowanie wilgotna, o odczynie lekko kwaśnym do obojętnego (pH ok. 5,5–7,0); nie znosi zwięzłych, podmokłych gleb — korzeń gnije. Wymaga podpory. Mrozoodporność dobra — gatunek wytrzymuje polskie zimy w gruncie i można go uprawiać u nas z powodzeniem, choć korzeń osiąga wartość surowcową dopiero po 3–4 latach. Nie zbierać z terenów nawożonych obornikiem świeżym, z pobocz dróg ani z gleb zanieczyszczonych — korzeń, jak każdy surowiec podziemny, kumuluje metale ciężkie.
korzeń (Codonopsis radix, chiń. Dang shen) — suszony, w handlu jako całe korzenie, plastry lub proszek; postać obrabiana (prażona z miodem) używana przy słabości przewodu pokarmowego
Korzeń — jesienią, we wrześniu i październiku, po zaschnięciu części nadziemnej, z roślin co najmniej 3-letnich (w uprawie towarowej 3–4-letnich); dopuszczalny też zbiór wczesnowiosenny przed ruszeniem wegetacji, ale jesienny daje surowiec zasobniejszy w cukry i polisacharydy. Wykopywać ostrożnie widłami, korzeń jest długi i łamliwy. Po wykopaniu korzenie myje się, a następnie — tradycyjnie — kilkakrotnie ugniata (wałkuje) rękami lub deską w trakcie podsuszania, co spręża tkankę i nadaje surowcowi charakterystyczną, lekko pomarszczoną powierzchnię; suszy się na słońcu lub w suszarni. Grubsze korzenie kroi się wzdłuż lub w plastry.
Polisacharydy (frakcja wiodąca, odpowiadająca m.in. za działanie immunomodulujące), saponiny triterpenowe (w tym tangshenozydy) — uwaga: gatunek nie zawiera ginsenozydów, mimo porównań do żeń-szenia; poliacetyleny (lobetiolina — związek markerowy w kontroli jakości, lobetiolinina), fenylopropanoidy i glikozydy fenolowe (syringina), alkaloidy (kodonopsyna, kodonopsynina), fitosterole, inulina i cukry proste (surowiec jest wyraźnie słodkawy), kwasy organiczne, aminokwasy, mikroelementy.
Odwar: 9–15 g suszonego korzenia (plastrów) na 400–500 ml wody, gotować na małym ogniu 20–30 minut, pić w 2 porcjach dziennie; w stanach większego osłabienia dawki bywają wyższe, ale wtedy ustala je terapeuta. Surowiec doskonale nadaje się do gotowania z jedzeniem — klasyczny chiński rosół wzmacniający: korzeń dang shen z kolcowojem (goji), jujubą (daktyl chiński) i kurczakiem, gotowany 1–2 godziny; to najczęstsza forma domowego użycia. Nalewka: korzeń zalany alkoholem ok. 40%, macerowany 3–4 tygodnie, pity kieliszkami jako tonik. Proszek: 1–3 g dziennie, wmieszany w ciepłą wodę lub kaszę. Klasyczne mieszanki: dang shen + atraktylodes + poria + lukrecja (Si Jun Zi Tang — podstawowa formuła na qi śledziony), dang shen + astragalus (wzmocnienie odporności), dang shen + arcydzięgiel chiński (przy niedokrwistości). Efekt jest kumulacyjny — kuracja trwa tygodniami. Surowiec jest łagodny i dobrze tolerowany przy długim stosowaniu, także u osób starszych.
Dobry surowiec to korzenie o żółtawobrunatnej, podłużnie pomarszczonej powierzchni, ze zwieńczoną gęstymi pierścieniowatymi bliznami 'głową' (tzw. 'łeb lwa'), lekko elastyczne, nie łamiące się na wiór; na przekroju widoczny promienisty rysunek i szczelinki, miąższ żółtawy do jasnobrunatnego. Smak wyraźnie słodkawy, zapach lekko słodowy — to najlepszy test tożsamości. Korzeń bez blizn na szyjce, twardy jak drewno, o mdłym smaku, albo lepki i ciemny (przesłodzony syropem dla wagi) to towar gorszy. Suszyć w temperaturze do 45–50 °C; przy zbyt szybkim, gorącym suszeniu korzeń pęka i traci sprężystość. Przechowywać w szczelnych naczyniach, w suchym, chłodnym miejscu — surowiec jest cukrowy, więc chętnie chłoną go szkodniki spichrzowe i łatwo pleśnieje przy wilgoci; okresowo kontrolować. Postać prażona z miodem (mi zhi dang shen) jest jeszcze łagodniejsza i mocniej wspiera trawienie. Nie mylić z żeń-szeniem właściwym (Panax ginseng) — zupełnie inna rodzina, inne związki czynne (brak ginsenozydów) i znacznie słabsze działanie pobudzające; codonopsis nie jest zamiennikiem żeń-szenia w recepturach wymagających jego siły. Nie mylić też z innymi gatunkami rodzaju (C. tangshen, C. lanceolata / deodeok) — bywają w handlu pod tą samą nazwą.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszą osobą, która się wypowie.
Zaloguj się, aby dodać komentarz.