Cukinia

Opis

Cukinia to uprawna odmiana dyni zwyczajnej (Cucurbita pepo), tej samej, z której pochodzą lecznicze nasiona dyni. Sama cukinia nie jest jednak rośliną leczniczą — zbiera się ją niedojrzałą, gdy nasiona są jeszcze miękkie i nierozwinięte, a więc pozbawione fitosteroli i kukurbitacyny B odpowiadających za działanie przeciwpasożytnicze i wspierające prostatę. W zielarstwie ma znaczenie wyłącznie jako warzywo dietetyczne: niskokaloryczne, bogate w potas i wodę, dobrze tolerowane przez chorych na choroby nerek i przewodu pokarmowego. Miąższ bywa używany zewnętrznie ludowo jako chłodzący okład. Uczciwie: to warzywo, nie lek.

Wygląd

Roślina jednoroczna, krzaczasta (nie płożąca się jak dynia olbrzymia), o skróconych międzywęźlach, osiąga 60–100 cm wysokości i podobną szerokość. Łodyga gruba, kanciasta, szorstko owłosiona, w przekroju pięciokątna. Liście bardzo duże (do 30 cm), długoogonkowe, dłoniasto klapowane, o 5 ostro zakończonych klapach, ciemnozielone, często z jasnymi, srebrzystymi plamami wzdłuż nerwów — to cecha odmianowa, nie choroba. Blaszka szorstka od sztywnych włosków, brzeg drobno piłkowany. Kwiaty rozdzielnopłciowe na tej samej roślinie, pojedyncze, bardzo duże (8–12 cm), lejkowato-dzwonkowate, pięciołatkowe, intensywnie żółtopomarańczowe, o silnie użyłkowanych płatkach; kwiaty męskie na długiej, cienkiej szypułce, żeńskie na krótkiej, z widoczną zawiązką owocu poniżej korony. Owoc to jagoda (dyniowiec), wydłużony, walcowaty, prosty, 15–30 cm długości, o gładkiej, cienkiej, ciemnozielonej, jasnozielonej, żółtej lub pręgowanej skórce; szypułka owocu ostro pięciokantowa, twarda, nierozszerzająca się — to cecha diagnostyczna odróżniająca C. pepo od dyni olbrzymiej (okrągła, korkowaciejąca szypułka) i piżmowej (rozszerzona, pięciokątna). Miąższ biało-zielonkawy, jędrny; nasiona w niedojrzałym owocu drobne, miękkie, jasne. System korzeniowy palowy z licznymi korzeniami bocznymi, płytki.

Gdzie rośnie

Gatunek uprawny, w Polsce niewystępujący dziko. Pochodzi z Ameryki Środkowej (dynia zwyczajna udomowiona w Meksyku), sama odmiana cukinia została wyselekcjonowana we Włoszech w XIX wieku. Uprawiana w całym kraju w ogrodach przydomowych, na działkach i towarowo (rejony warzywnicze Mazowsza, Wielkopolski, Lubelszczyzny). Bywa przejściowo dziczejąca na kompostownikach i wysypiskach, ale nie zadomawia się — nie znosi mrozu.

Warunki

Stanowisko w pełnym słońcu, osłonięte od wiatru. Gleba żyzna, próchniczna, głęboko uprawiona, dobrze zaopatrzona w wodę i azot, o odczynie obojętnym do lekko kwaśnego (pH 6,0–7,0); świetnie rośnie wprost na kopcu kompostowym lub oborniku. Wymaga stałej, wysokiej wilgotności gleby — przesuszenie powoduje zrzucanie zawiązków i gorzknienie owoców. Całkowicie nieodporna na mróz: nasiona wysiewa się do gruntu dopiero po 15 maja, każdy przymrozek niszczy roślinę. Nie uprawiać i nie zbierać z gleb zanieczyszczonych, przy trasach szybkiego ruchu ani na terenach poprzemysłowych — dyniowate silnie kumulują metale ciężkie i azotany, zwłaszcza przy przenawożeniu azotem.

Surowiec

Brak surowca farmakopealnego. Wykorzystuje się niedojrzały owoc (warzywo), rzadziej kwiaty jadalne i dojrzałe nasiona przetrzymanych owoców — te ostatnie odpowiadają jakościowo nasionom dyni (Cucurbitae semen), lecz są ubogie i zbierane sporadycznie.

Termin zbioru

Owoc (warzywo) — od lipca do pierwszych przymrozków, systematycznie co 2–3 dni, gdy ma 15–20 cm długości i skórka daje się jeszcze zarysować paznokciem; owoce zbierane przerośnięte tracą jędrność i stają się włókniste. Zbierać nożem, zostawiając 2–3 cm szypułki, najlepiej rano, gdy owoce są jędrne. Kwiaty (męskie, do faszerowania) — w czerwcu i lipcu, wczesnym rankiem, tuż po otwarciu korony, gdy są jeszcze sztywne; zbierać wyłącznie kwiaty męskie (na cienkiej szypułce, bez zawiązki), by nie tracić plonu. Nasiona — tylko z owoców pozostawionych na roślinie do pełnej dojrzałości (wrzesień–październik, gdy skórka twardnieje i szypułka korkowacieje); wypłukać z miazgi, suszyć rozłożone cienką warstwą.

Skład chemiczny

Owoc składa się w ponad 90% z wody. Zawiera potas (główny składnik mineralny), niewielkie ilości magnezu, wapnia i fosforu, witaminę C, witaminy z grupy B (w tym foliany), karotenoidy — luteinę i zeaksantynę, których najwięcej jest w skórce, oraz błonnik pokarmowy (głównie pektyny i celuloza). Zawartość cukrów i skrobi jest niska, stąd niska wartość energetyczna. Dojrzałe nasiona zawierają olej tłuszczowy o przewadze kwasu linolowego, fitosterole (delta-7-sterole) i tokoferole — tak jak nasiona dyni. Rośliny stresowane (susza, przemarznięcie, krzyżowanie z formami ozdobnymi lub dziko rosnącymi) mogą wytwarzać w miąższu kukurbitacyny — gorzkie triterpeny o silnym działaniu drażniącym i toksycznym.

Właściwości

• Nie jest rośliną leczniczą i nie należy jej przypisywać właściwości farmakologicznych. Owoc ma znaczenie dietetyczne: jest lekkostrawny, o niskiej wartości energetycznej i niskim indeksie glikemicznym, dostarcza potasu i błonnika rozpuszczalnego (pektyn), stąd bywa zalecany w dietach odchudzających, w chorobach przewodu pokarmowego wymagających diety łatwostrawnej oraz jako warzywo o niewielkim ładunku glikemicznym w cukrzycy. Pektyny łagodnie regulują pracę jelit. Zewnętrznie, w medycynie ludowej, plastry surowego miąższu przykładano na oparzenia słoneczne i podrażnioną skórę — działają jedynie chłodząco i nawilżająco, bez działania leczniczego. Dojrzałe nasiona wykazują takie samo działanie przeciwpasożytnicze i wspierające czynność gruczołu krokowego jak nasiona dyni, ale ze względu na sposób zbioru cukinii praktycznie się ich nie pozyskuje.

Zastosowanie

Stosowanie wyłącznie kulinarne i dietetyczne — nie sporządza się z cukinii naparów, odwarów ani nalewek. Owoc spożywa się surowy (starty do sałatek, w carpaccio), duszony, pieczony, grillowany lub jako składnik zup i przetworów; ze skórką, bo w niej znajdują się karotenoidy i większość błonnika. W diecie łatwostrawnej podawać gotowaną lub duszoną, bez obsmażania. Kwiaty jadalne — faszerowane lub smażone w cieście, przerabiać tego samego dnia, bo szybko więdną. Bezwzględna zasada praktyczna: przed przyrządzeniem odkroić i spróbować kawałek surowego miąższu. Jeśli jest gorzki — całą sztukę wyrzucić i nie próbować dalej. Gorycz oznacza kukurbitacyny, które nie rozkładają się podczas gotowania i wywołują ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy. Nasion cukinii nie stosuje się leczniczo — w tym celu używa się nasion dyni oleistej (Cucurbita pepo var. styriaca).

Uwagi dla zielarza

Suszenie: cukinia nadaje się do suszenia wyłącznie jako warzywo — plastry 3–5 mm w suszarce w 50–60 °C do stanu kruchego; nie jest to surowiec zielarski i nie obowiązuje reżim niskich temperatur. Owoce świeże przechowywać w lodówce do 7–10 dni; nie znoszą temperatur poniżej 5 °C (przemarzają i szklistnieją). Dojrzałe owoce z twardą skórką przechowają się kilka tygodni w chłodnym, przewiewnym miejscu. Nasiona — w szczelnym słoju, do 3–4 lat zachowują zdolność kiełkowania. Najważniejsze ostrzeżenie warsztatowe: NIGDY nie wysiewać nasion zebranych z własnych cukinii, jeśli w sąsiedztwie rosły dynie ozdobne lub inne odmiany C. pepo. Roślina obcopylna łatwo się krzyżuje, a potomstwo takiego krzyżowania odzyskuje zdolność syntezy kukurbitacyn — to najczęstsza przyczyna zatruć „gorzką cukinią”. Nasiona kupować od nasiennika. Rozpoznanie dobrego surowca: owoc jędrny, o skórce lśniącej i sprężystej, szypułka świeża, nie zaschnięta; owoc miękki lub matowy jest przetrzymany. Mylenie gatunków: cukinię odróżnia się od kabaczka (owoc krótszy, gruszkowaty, o twardszej skórce) i od młodej dyni piżmowej po ostro kanciastej, nierozszerzonej szypułce.

Przeciwwskazania